Universiteiten Groot-Britannië / Labour heeft de pest aan ons

Volgens de Britse Labourregering moeten universiteiten als Cambridge en Oxford zich bevrijden van hun elitair imago en knappe koppen uit alle lagen van de bevolking binnenhalen. Dat is precies wat we proberen, zeggen beide universiteiten, maar de onderwijshervorming die Labour in het verleden heeft doorgevoerd maken dat niet gemakkelijk. Worsteling in een klassenmaatschappij.

Isaac Newton studeerde en woonde hier. De dichter Lord Byron eveneens, zij het dat de beer die hij als huisdier hield, elders moest worden ondergebracht. En vele jaren later, maar toch ook alweer een behoorlijke tijd geleden, genoot kroonprins Charles hier zijn opleiding.

De grote binnenplaats van Trinity College in Cambridge ademt een diepe rust uit, zeker in deze examentijd. Alles op deze plek herinnert aan het verleden: de zestiende-eeuwse kapel, de achttiende-eeuwse fontein, het beeld van koning Hendrik VIII bij de Grote Poort, wiens scepter ooit bij wijze van studentengrap werd vervangen door een tafelpoot. In de grote eetzaal, waar portretten van beroemde ex-studenten de muren vullen, ruimen bedienden met witte handschoenen de tafels af.

De studenten van vandaag dragen topjes, laaghangende spijkerbroeken en rugzakjes, zoals al hun leeftijdgenoten. Wat hen onderscheidt, is een uitermate serieuze instelling en een soort vroege volwassenheid die noodzakelijk is om te slagen op de beste universiteit van het land, zoals Cambridge onlangs werd genoemd in een onderzoek van dagblad The Guardian.

Dit is de wereld van de middeleeuwse muren, de binnenplaatsen, de klimop, de sierlijke torentjes, de roeiwedstrijden op de rivier, het onderwijs in kleine groepjes in de colleges. Hier heerst op het eerste gezicht een vanzelfsprekende voornaamheid die Cambridge gemeen heeft met zijn eeuwige concurrent, Oxford.

Niet iedereen voelt zich daar prettig bij. Labourminister Charles Clarke van onderwijs beschuldigde de topuniversiteiten er onlangs van nog altijd de sfeer van 'Brideshead Revisited' uit te stralen, het beroemde boek van Evelyn Waugh. Een sfeer van meisjes en (vooral) jongens uit de hogere kringen dus, die een flink deel van hun familiekapitaal besteden aan zijden overhemden, dure sigaren en de beste champagne die Frankrijk exporteert.

Misschien doen beide universiteiten het niet bewust, erkent Clarke. Maar het effect is volgens de minister wel dat veel intelligente kinderen uit minder rijke families terugschrikken voor een toekomst op 'Oxbridge', uit angst dat zij daar in een sociaal isolement zullen raken. ,,Ik denk dat Oxford en Cambridge moeten streven naar een moderner imago'', zei Clarke onlangs, ,,Een imago dat de beste en de meest getalenteerde mensen aanspreekt, ongeacht de sociale klasse waaruit ze afkomstig zijn.''

Dreigende taal die voor de universiteiten in kwestie grote gevolgen kan hebben. In dezelfde speech kondigde Clarke namelijk aan dat er een nieuw regeringsbureau komt dat erop gaat toezien dat het hoger onderwijs toegankelijker wordt voor iedereen met de juiste kwalificaties. Wie niet duidelijk kan maken dat hij zich daar keihard voor inzet, krijgt een boete. Uiteindelijk kan het universiteiten zelfs verboden worden de sterk verhoogde collegegelden te innen die Labour over enkele jaren mogelijk wil maken.

Anne Lonsdale, lid van het universiteitsbestuur van Cambridge en rector van het meisjescollege New Hall, heeft Clarke met verbazing aangehoord. ,,Al zat er ook een positief element in zijn plannen. De regering ziet nu tenminste in dat het grote probleem de terughoudendheid is van leerlingen van staatsscholen om zich bij ons in te schrijven. En dat er dus geen sprake van is dat wij slimme mensen buiten de deur zouden houden vanwege hun achtergrond. Die erkenning is winst.''

Maar voor het overige stond de speech van Clarke weer vol van de clichés over Cambridge waar Lonsdale juist zo hard tegen zegt te vechten. ,,De waarheid is namelijk dat wij nu al precies doen wat hij van ons verwacht. Wij proberen alle mogelijke belemmeringen weg te nemen die toptalent bij ons kunnen weghouden. Wij nodigen leerlingen van staatsscholen en hun leraren uit om hier een kijkje te komen nemen - een dagje of zelfs een hele week. Wij houden samen met Oxford kennismakingsbijeenkomsten in grote voetbalstadions, van Newcastle tot Manchester United, om de drempel zo laag mogelijk te maken. Wij zorgen dat belangstellenden kunnen mailen met studenten met dezelfde achtergrond, in een poging misverstanden weg te nemen. En wij bieden allerlei beurzen aan, zodat ook de financiën nooit een beletsel kunnen vormen.''

Er gaat erg veel geld en energie zitten in dergelijke programma's. Maar ook de nodige frustraties, verzucht Lonsdale. ,,Iedere keer als er op televisie beelden van deze stad worden vertoond, dan kun je erop rekenen dat het weer die eeuwige studenten in avondkleding zijn die na een bal langs de rivier lopen. Je weet terwijl je zit te kijken: dit zet ons in sommige opzichten weer een flinke stap terug. Een kind uit een arme wijk in een grote stad denkt op zo'n moment namelijk: dat is dus niks voor mij. Hetzelfde gebeurt als minister Clarke zo uit de slof schiet.''

Zij heeft de indruk dat een deel van de Labourregering doelbewust de stereotiepen in stand houdt om het eigen linkse imago op te poetsen. ,,Dat geldt niet zozeer voor wat wij in dit land 'Nieuw Labour' noemen. Premier Blair heeft zelf in Oxford gestudeerd. Maar iemand als minister van financiën Brown heeft echt flink de pest aan ons.''

Ironisch genoeg is het volgens Lonsdale datzelfde Labour dat in hoge mate verantwoordelijk moet worden gehouden voor het feit dat leerlingen van de dure particuliere kostscholen oververtegenwoordigd zijn in Cambridge. Tot in de jaren zestig waren er overal 'grammar schools', die het beste te vergelijken waren met het huidige Nederlandse vwo. Leerlingen die op de lagere school minder goed hadden kunnen meekomen, gingen naar een meer praktijkgerichte opleiding.

Die scheiding op elfjarige leeftijd schafte Labour bijna veertig jaar geleden af. Er kwam een soort middenschool voor in de plaats. Het voordeel van dit systeem is dat leerlingen niet op elfjarige leeftijd voor eeuwig worden afgeschreven voor het wetenschappelijk onderwijs. Het nadeel is dat op de huidige middelbare staatsscholen tieners van alle mogelijke leerniveaus in één klas zitten. Dat maakt de afstand tot de universiteit voor de beste leerlingen aanzienlijk groter.

Lonsdale: ,,Je ziet het aan de statistieken. In de jaren vijftig waren er weliswaar minder studenten in dit land dan nu, maar dankzij hun opleiding aan de grammar schools kwam een groter percentage daarvan uit de arbeidersklasse. Een goed voorbeeld is oud-minister Roy Jenkins, die als mijnwerkerszoon aan de universiteit van Oxford studeerde.''

Toch heeft minister Clarke ook wel niet helemaal ongelijk in zijn kritiek, leert een blik op de studiegidsen van Cambridge. De omslagen daarvan stralen inderdaad vooral traditie uit, zij het dat er op één foto een allochtone student in het centrum is geplaatst. ,,Dat is een dilemma'', geeft Lonsdale toe. ,,Uit onderzoeken blijkt dat de meeste studenten toch dat ouderwetse beeld van Cambridge willen zien. En wij hebben het ook nodig om donaties van oud-studenten los te peuteren. Die trekken nu eenmaal het snelst de portemonnee als ze worden aangesproken op hun gevoel voor nostalgie.''

De centrale vraag in felle debatten van de afgelopen maanden luidt: hoe ver mag je gaan om studenten van eenvoudiger komaf binnen te halen? Selectie op basis van sociale achtergrond ligt uiterst gevoelig in Groot-Brittannië, dat in veel opzichten nog altijd een klassenmaatschappij is, nu eenmaal uiterst gevoelig. Daar hebben zowel de eenvoudiger als de rijkere milieus last van.

Eén instelling die dat de voorbije maanden goed merkte, was Bristol. Deze universiteit kreeg te maken met een officiële boycot van dure kostscholen als Eton, die klaagden dat verschillende briljante leerlingen zonder verdere opgaaf van redenen zouden zijn geweigerd. Pas nadat het bestuur had verzekerd dat er geen sprake was van discriminatie, werd de boycot weer ingetrokken.

Cambridge zal niet snel door een dergelijke actie worden getroffen. Maar Anne Lonsdale geeft wel aan dat zij tijdens de selectieprocedure goed in ogenschouw neemt onder welke omstandigheden iemand tot zijn prestaties is gekomen. ,,Als iemand bij ons natuurkunde wil studeren en daar op haar staatsschool echt opvallend goede cijfers voor heeft gehaald, dan informeer ik even hoe die resultaten tot stand zijn gekomen. Soms blijkt dan bijvoorbeeld dat iemand zelf met een groepje heeft moeten bijspijkeren, omdat er voor dat vak hooguit een invalkracht beschikbaar was. Zoveel doorzettingsvermogen en zelfstandigheid geeft extra hoop dat een student het goed zal doen op Cambridge. Beter misschien wel dan iemand van een particuliere school, die veel meer in de watten is gelegd. Want bedenk wel: er heerst in sommige colleges een vreselijke competitieve sfeer. Wij stimuleren dat allerminst, maar soms lijkt het wel of iedereen hier premier of hoofdredacteur van The Times wil worden.''

Fran Kerridge was één van die scholieren die tegen alle verwachtingen in wist door te dringen tot de elite in Cambrige. Haar ouders zijn afkomstig uit Jamaica, waren hun hele leven afhankelijk van fabriekswerk, maar deden er eenmaal in het arme Noordoost-Londen alles aan om hun beide dochters een goede opleiding te bezorgen. ,,Als ik om mij heen keek in de buurt, wist ik dat ik iets anders wilde. Dat begon al op mijn zevende ongeveer. Ik wilde vooruit, een eigen huis met een tuin, een auto, dat soort dingen.''

Het 'idyllische' van Cambridge schrok Kerridge niet af, het trok haar juist aan. ,,En toen ik eenmaal langs de toelatingscommissie was gekomen, bleek het ook heel goed te klikken met de andere meisjes. Natuurlijk heb je vaak een totaal andere achtergrond, maar je bent hier vooral bezig met wat je bindt, en niet zozeer met wat je scheidt. Inmiddels ben ik afgestuurd als theologe en werk ik bij de afdeling van de universiteit die talentrijke scholieren met een allochtone achtergrond probeert binnen te loodsen. Wat ik tegen ze zeg? Geloof al die vooroordelen niet, kom langs en trek zelf je conclusies.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden