Uniek proces in Den Haag over vernieling graftombes

Een still uit een video uit 2012. Te zien is hoe islamisten een graftombe in Timboektoe vernielen.Beeld afp

De Malinees Ahmad Al Faqi Al Mahdi stond twee jaar geleden toe dat zijn troepen in Timboektoe historische graftombes en moskeeën verwoestten. Een oorlogsmisdaad, volgens de aanklagers van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag, waar vandaag de eerste strafzaak begon wegens het vernielen van monumenten. Heeft een eventuele veroordeling ook gevolgen voor IS-strijders die gebouwen opblazen?

Ahmad Al Faqi Al Mahdi ziet er goed gesoigneerd uit, als hij woensdag het woord krijgt in de rechtszaal in Den Haag. Hij komt in pak, zijn krullende zwarte haar is naar achter gekamd. Af en toe wordt hem gevraagd rustiger te praten, omdat de vertaler zijn Arabisch niet altijd kan volgen.

Twee jaar geleden zag Al Mahdi er heel anders uit. Hij speelde een belangrijke rol bij de radicaalislamitische groepering Ansar Dine, die in 2012 de historische stad Timboektoe in Mali bezette en daar bleef totdat ze een jaar later door de Fransen werden verdreven.

In de periode dat Ansar Dine ('verdedigers van het geloof') in Timboektoe de dienst uitmaakte, vernielde de groepering moedwillig oude gebouwen in de 'stad van de 333 heiligen'. Het ging voornamelijk om graftombes van soefi's en oude moskeeën, volgens de bezetters 'heidense' bouwwerken. De religieuze mausolea stamden uit de vijftiende eeuw en waren van onschatbare waarde voor de locale gemeenschap. De stad, die in de vijftiende en zestiende eeuw haar bloeiperiode kende, staat vanwege de historische waarde geheel op de Unesco-werelderfgoedlijst.

Al Mahdi, die banden zou hebben met Al-Qaida, zou de vernietiging van minstens negen graftombes en de beroemde Sidi Yahi-moskee hebben toegestaan, en mogelijk zelf ook de sloophamer hebben gebruikt, aldus de aanklager.

Een foto uit 2010, waarop een islamitisch centrum en een moskee te zien is.Beeld afp

Het is voor het eerst dat het Internationaal Strafhof zich buigt over de vraag of iemand veroordeeld kan worden voor het vernielen van religieuze gebouwen. De aanklager baseert zich op artikel 8 uit de Rome-Statuten, waarin staat dat het zonder reden vernielen van historische gebouwen als een oorlogsmisdaad wordt beschouwd. "Dit gaat over serieuze misdaden. Het gaat over de verwoesting van onvervangbare historische documenten, en het is een serieuze aanval op de waardigheid en identiteit van een hele bevolking en hun religieuze en historische wortels", aldus het Strafhof.

Dit is inderdaad een bijzondere zaak, aldus Willem van Genugten, hoogleraar Internationaal Recht in Tilburg. "In het algemeen zijn heilige gebouwen voor mensen in Afrika razend belangrijk. Banden tussen mensen en gebouwen zijn veel inniger dan in Nederland. Dat is nauwelijks te overschatten. In Mali is dit erfgoed eeuwen en soms millennia oud. Het is de basis van culturen en is nu vernield voor altijd. Dat geeft een strafzaak wel extra gewicht. Het gaat vaak om de psychologische betekenis. Dit is een stapje dat duidelijk maakt dat artikel 8 geen dode letter is."

IS-strijders ook vrezen?
De komende tijd gaat het proces tegen Al Mahdi door. Volgens het ICC is een veroordeling een belangrijke stap tegen straffeloosheid, niet alleen in Mali maar ook in de Sahel en andere landen, meldde het Strafhof in een verklaring. Betekent dat dat ook strijders van terreurorganisatie Islamitische Staat (IS) moeten vrezen, nu zij een eigen Beeldenstorm houden in Nimrud, Mosul en Palmyra?

Waarschijnlijk niet, zo verwacht hoogleraar Internationaal Recht Göran Sluiter. Hij zegt dat er 'geen enkele afschrikwekkende werking' te verwachten is. "We moeten niet overdrijven wat het effect van deze zaak is. Je kan je namelijk afvragen hoe ernstig deze oorlogsmisdaad is. Er wordt in de zaak tegen Al Mahdi niet gesproken over dodelijke slachtoffers. Dat zou het al ernstiger maken. Ik kan me wel voorstellen dat dit een extra reden is om nog meer naar Syrië en Irak te kijken."

En dan is er nog een probleem. Het ICC heeft geen rechtsmacht in beide landen, omdat zij geen partij zijn van het Strafhof. "Het Strafhof kan alleen in actie komen als de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties zaken doorsluist", zegt Van Genugten. "De kans dat er uiteindelijk een rechtszaak tegen IS wordt gestart is, het krachtenveld overziende, groter dan een zaak tegen Assad, maar er moet wel heel veel gebeuren voordat zoiets gebeurt."

Generale preventie?
Wat haalt een dergelijke rechtszaak dan uit, behalve genoegdoening voor de inwoners van Timboektoe? Volgens Van Genugten is vooral 'generale preventie' belangrijk. "De uitspraak moet iets worden wat mensen tegenhoudt in vergelijkbare situaties."

Dat is echter niet eenvoudig, erkent ook Van Genugten. "Ik vraag me af of mensen in oorlog bezig zijn met een mogelijke strafzaak die ze boven het hoofd hangt. Ik denk van niet, daar moeten we heel nuchter over zijn. Generale preventie werkt eerder op een snelweg in Nederland, dan in een land in oorlog. Als er veel mensen te hard rijden op de A12 en worden beboet, dan heeft dat meer effect op anderen dan op mensen die gebouwen vernielen in tijden van oorlog."

Toch kan met de rechtszaak tegen Al Mahdi de rechtsontwikkeling op het gebied van monumentenvernieling wel degelijk duidelijker wordt neergezet. "Het is goed dat er een stevige discussie komt tussen de verdachte en de rechter, die dan uiteindelijk kan bepalen wat op dit gebied wel en niet telt als oorlogsmisdaad", aldus Sluiter. "Als niks meer vernield mag worden, kan je je later met een heel leger verstoppen achter een monument."

Ook Van Genugten vindt het zeker niet zinloos dat een rechtszaak over dit onderwerp nu wordt gehouden: "Ik heb namelijk een stille hoop, en dat ga ik op 2 oktober ook in mijn afscheidsrede melden, dat de normen die bij dit soort zaken spelen wel gaan indalen. Internationaal recht is eerst en vooral instrumenteel: dit is het probleem dat gaan we oplossen. Ik hoop dat de richting van denken verandert en dat bepaalde misdrijven achterwege blijven omdat het normbesef steeds indaalt."

In 2006 werd de grote moskee in Timboektoe nog gerestaureerd.Beeld afp

Hersteld
Twee jaar na de bezetting van de jihadisten is de rust in Timboektoe voorlopig hersteld. Ook het verleden is inmiddels 'teruggehaald': in juli werd duidelijk dat alle oude gebouwen opnieuw zijn gebouwd, op basis van oude tekeningen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden