'Un ballo' ontspoort meteen bij de Nationale Reisopera

Nog in Rotterdam vanavond en morgen matinee, Eindhoven 17, Amsterdam 19, Groningen 21, Enschede 27 en 29 dec., Breda 2, Den Haag 4, Leeuwarden 7 en Utrecht 9 jan.

Dat was een idee van de regisseur, niet van de librettist Antonio Somma of componist Giuseppe Verdi. De Franse regisseur ontleende het idee voor een matrozenbal aan een andere bron. Goed, je moet ergens je inspiratie vandaan halen. Zo had hij het hele drama geplaatst in een theater. Op het podium van de Arnhemse schouwburg was een ouderwets toneel nagebouwd. Vanuit de provinciale Arnhemse zaal keken we echter niet naar de voorkant van dat toneel, maar zaten we als het ware op het achtertoneel van 'n 'Italiaanse' provinciale schouwburg. Daar speelde zich de voorbereiding van een opvoering af.

Waarom? Omdat die Riccardo een theaterliefhebber was en hij op een gemaskerd bal in een theater werd vermoord. Althans, in het levensverhaal van koning Gustaaf III van Zweden was dat zo. Gustaaf stond model voor 'Le bal masqué' van de Franse schrijver Scribe, maar zo mochten Somma en Verdi dat verhaal niet gebruiken van de censuur; een koningsmoord ten tonele, dat kon niet! De handeling werd dus verplaatst naar de Verenigde Staten en Gustavo ging Riccardo, heten, 'n graaf, gouverneur van Boston.

Er zijn operahuizen die 'Un ballo' hedentendage weer zo brengen, maar de Nationale Reisopera voerde gewoon het gecensureerde libretto ten tonele. En dan vraag je je af: waarom dat hele gedoe met een toneel, want de relatie met het originele verhaal bleek nergens uit. Dat toneel werd bovendien niet gebruikt; er stond niemand op de stellages, er werd geen touw getrokken.

Hoe erg zo'n regisseursidee wringt met het eigenlijke kunstwerk, werd meteen in het openingsbeeld duidelijk. In de opzet van Somma en Verdi wacht het hof op Riccardo die uit zijn slaapkamer zal komen. Maar regisseur Constant laat Riccardo zichtbaar op de grond slapen, terwijl 'toneelarbeiders' een plankier opbouwen. Riccardo wordt voorgesteld als een regisseur die ligt te slapen!

Hallo, jongens!

Het koor zingt onder de hand op gezag van Somma en Verdi een soort slaaplied, terwijl terzijde een aantal tegenstanders van Riccardo (de graaf) zingen over de haat die jegens hem heerst en dat velen zijn dood wensen. Dan zingt Oscar, de page van Riccardo: 'De graaf komt'. Maar zie: Riccardo staat gewoon op en roept bij wijze van spreken: 'Hallo, jongens'.

Voor mij ontspoorde toen gelijk de hele productie. Wat fout op de rails staat aan het begin, wordt nooit meer goed. Als een regie-concept een verhaal in een bepaalde vorm dwingt, is het kunstwerk altijd slachtoffer. De productie derailleerde ook meteen muzikaal. De Arnhemse schouwburg heeft een akelige, goedkope bioscoop-akoestiek. Het Gelders Orkest kan een goed orkest zijn, bijvoorbeeld als het musiceert onder zijn chef Roberto Benzi.

Maar in de eerste maten onder leiding van Lawrence Renes werd sterk de indruk gewekt dat men geen idee had wat er gebeuren moest. Mislukkende pizzicati, een rafelige strijkersklank, onduidelijk gerommel; heel langzaam kwam het orkest bij de les, en pas na de pauze (derde acte) begon er iets te vlammen in de klank. Laten we aannemen dat een en ander verbetert in volgende voorstellingen.

Nerveuze slag

Renes bouwde veel krediet op in de weinige jaren dat hij opera en concerten dirigeert. Met deze Verdi heeft hij mij niet overtuigd. Hij weet wel hoe hij een orkest tot ritmische felheid moet aanzetten, zoals in het slot van de galgenscène, of in het bal. Zijn linkerhand laat hij met de nerveuze slag de ritmiek slaan, maar hij komt in scènes waarin spanning over lange lijnen moet worden opgebouwd niet los uit die kolibri-slag.

De scène bij de waarzegster, of die van Amelia op het galgenveld, klonken dus verbrokkeld. Redelijk tot goed lukte het hem om de ensembles van groepjes en koren bijelkaar te houden; de coördinatie met de balzaalmuziek (op band) had hij zelfs verrassend goed onder de knie.

Het is te prijzen dat de Reisopera veel Nederlandse zangers aantrekt. In het geval van Henk Poort is dat een gelukkige keuze. Hij zingt in deze opera de belangrijke rol van Renato, de boezemvriend van Riccardo. Maar diens verbondenheid slaat om in haat als blijkt dat Riccardo zich opdringt aan Renato's vrouw Amelia. Poort heeft een sterke persoonlijkheid die hij ook met zijn redelijk buigzame baritonstem weet waar te maken. Op basis van een mooi legato ontwikkelde hij een dramatische expressie die aan zijn beschuldigingen jegens Amelia hartstocht verleenden.

Sopraan Ellen van Haaren gaf alles om Amelia geloofwaardig te maken in haar vertwijfeling of zij Renato echt zal volgen. Maar zij kon toch niet voldoen aan zowel de eisen van deze rol op vocaal-technisch gebied, als in dramatische zin. Noch op het galgenveld (waar zij Riccardo zal ontmoeten), noch in de scène waarin zij Renato smeekt haar nog niet te doden, overtuigde zij. Er zat geen surplus in haar zingen.

Van dat totale, alles omvattende, had de Poolse tenor Robert Woroniecki genoeg. Hij straalde met zijn krachtige, expressieve stem zelfverzekerdheid uit; een echt karakter. Daarom had ik hem liever als de nogal autocratische-waaghalzerige koning Gustavo gezien en niet als misplaatste toneelregisseur.

Interessant om de negroïde sopraan Bonita Hyman in haar rol van de waarzegster Ulrica te typeren als een voodoo-priesteres. Ze had het, ze kon het met haar alt-mezzo, en de scène bezat sfeer (een van de weinige in de fletse regie). De vederlichte sopraan Ilana Davidson dartelde in de soubrette-jongensachtige partij van Oscar vocaal en lijfelijk rap door de scènes, maar in ensembles werd ze gewoon weggezongen. Het samenzweerdersduo Samuel en Tom werd effectief ingevuld door Julian Hartman en Tom Haenen. Het koor van de Reisopera zong gedisciplineerd (het beruchte ha-ha-ha-koor had pit; zou sarcastischer kunnen), maar liep er qua regie soms verloren bij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden