Ultra-orthodoxe Jodin filmt eigen wereld

Er bestaan wel films die het orthodoxe joodse leven laten zien, maar de regisseurs zijn altijd 'van buiten'. Rama Burshtein is de eerste filmmaker die deze wereld van binnen uit portretteert. En met succes.

Mannen weigert ze een hand te geven. En het Amsterdamse hotel waar ze een paar dagen verblijft, heeft een speciale cateraar van koosjer voedsel in de arm moeten nemen. Rama Burshtein (46) is een ultra-orthodoxe jodin uit Israël. Met haar verrassende speelfilmdebuut 'Fill the Void' - vorig jaar goed voor een prijs en een staande ovatie in Venetië - reist ze momenteel de wereld over. Opmerkelijk wel, als je bedenkt dat ze het gearrangeerde huwelijk van een 18-jarig meisje in Tel Aviv min of meer voorstelt als een sprookje. Het Israëlische drama markeert de eerste keer dat er vanuit de strengreligieuze gemeenschap van chassidische joden een regisseur opstaat die een inkijkje geeft in de eigen leefwereld. Dat het een vrouw is, is volgens Burshtein niet meer dan logisch. "Bij ons houden alleen vrouwen zich serieus met kunst bezig. Mannen zijn druk met andere dingen. We hoeven niet met ze te concurreren."

"Het stoorde me", vertelt Burshtein, "dat de ultra-orthodoxe gemeenschap geen stem had in de culturele dialoog. Dat wil zeggen: er zijn wel films in omloop die het orthodoxe leven tonen, maar die zijn allemaal gemaakt door regisseurs van buiten." Burshtein - een stralende verschijning met een jurk tot aan de enkels en op het hoofd een soort oosterse tulband - verwijst naar de film 'Ushpizin' die een paar jaar geleden verscheen en in de orthodoxe samenleving in Jeruzalem speelde. "De scenarist en tevens hoofdrolspeler was religieus, de regisseur niet", weet Burshtein. Ze knikt ook als 'Left Luggage' ter sprake komt, de film van Jeroen Krabbé naar het boek 'Twee Koffers Vol' van Carl Friedman, over een chassidisch gezin in Antwerpen.

Het verschil is dat Burshtein onderdeel is van de wereld die ze portretteert. Al was dat niet altijd zo. De filmmaakster werd geboren in New York en groeide op in een seculiere omgeving in Tel Aviv. Ze ging studeren aan de fameuze Sam Spiegel Film & Television School in Jeruzalem, en kreeg het een paar maanden na haar eindexamen - ze was 26 - opeens te pakken. "Ik werd heel religieus. Ik trouwde, kreeg vier kinderen en keek mijn ogen uit in die oude, wijze, spirituele wereld.

Burshtein was altijd op zoek geweest naar antwoorden. "Het judaïsme was geen optie. Niet spiritueel genoeg. Het boeddhisme klonk al een stuk beter. Toen ik werd geïntroduceerd in de orthodoxe wereld, in die prachtige, 3000 jaar oude cultuur, voelde dat als thuiskomen."

Terwijl Burshtein veel tijd en energie besteedde aan het leven thuis in Tel Aviv, met man en kinderen, ging ze ook film doceren op verschillende religieuze scholen, en werd ze een van de meest actieve vrouwen in het lokale filmcircuit. "Ik kan je vertellen: vergeleken bij het leven van een orthodoxe huisvrouw is een film maken een picnic."

Het is een nog weinig belicht fenomeen: ultra-orthodoxe vrouwen die (educatieve) films maken voor de eigen kring, en alles zelf doen, van de financiering tot de montage. "Omdat men in onze gemeenschap in principe geen films kijkt, gaat het er bij onze eigen vertoningen soms erg primitief aan toe. Denk aan honderd jaar geleden, toen iedereen wegdook op het moment dat er een trein in beeld verscheen."

Dat de orthodoxe filmmaaksters zich aan strikte regels moeten houden (geen geweld, geen scheldwoorden, geen seks, zelfs geen aanraking tussen man en vrouw) is terug te vinden in 'Fill the Void'. Daarin wordt de 18-jarige Shira na het overlijden van haar zus door haar moeder in de armen gedreven van haar verweduwde zwager Yochai. Hoewel er aanvankelijk verzet is, groeit de erotische spanning tussen de twee, iets wat versterkt wordt door het mooie acteurskoppel. De debuterende Hadas Yaron die Shira speelt, kwam rechtstreeks uit het Israëlische leger, en won in Venetië prompt de prijs voor de beste actrice. Burshtein haalt haar sensualiteit niet uit aanrakingen, maar uit blikwisselingen, en ingehouden verlangens. Ze verleidt met kostuums, muziek en licht. De vrouwen zijn net prinsessen, behangen met parels, en gehuld in zijde, fluweel en bont. De mannen met hun pijpekrullen en hoge hoeden lijken wel edellieden. Yochai is de mooiste man, gespeeld door ster-acteur Yiftach Klein, een soort Israëlische Daniel Day-Lewis. Niet zo moeilijk om als een blok voor te vallen. Al is dit laatste discutabel.

Burshtein: "Ik schrok toen ik merkte dat de film ook op een andere manier werd geïnterpreteerd. Dat mensen mijn liefdesfilm ook als een tragedie zagen en Shira als een slachtoffer van verregaande huwelijksmanipulaties. Maar dat was niet mijn insteek. Ik ben van de romantische liefde. In mijn beleving zijn deze twee mensen voor elkaar bestemd."

Omdat het idee van een tragedie haar beangstigde, ging Burshtein op gesprek bij haar rabbijn. "Dat heeft me geholpen om de film los te laten. Hij zei: God heeft ons keuzes gegeven, en dat wil je de mensen ontnemen? Jij hebt je best gedaan, laat iedereen nu zijn eigen reis maken door de film."

Burshteins eerste speelfilm werd onverwacht een groot avontuur dat ze samen met haar man onderging. "Ik stond opeens in competitie in Venetië. Het was een shock. De rode loper. De persconferentie. De schreeuwende fotografen. In een gondel naar een receptie. En niet te vergeten de staande ovatie. Toen ik buiten kwam wist ik niet waar ik het zoeken moest. Ik stond te zweten als een varken. Mijn man heeft me opgevangen, en heeft in zekere zin een andere rol aangenomen. Het is een heel fragiele toestand. Terwijl ik hier met jou zit te praten, is mijn man thuis, bij de kinderen. Dat is niet alleen voor ons, maar voor de hele gemeenschap een totaal nieuwe situatie. Ik moet er zelf ook aan wennen. Ik ben gewend dat mijn man, mijn grote held, vooroploopt."

Burshtein beaamt dat orthodoxe vrouwen leren om bescheiden te zijn. "Dat maakt ze niet zwak, maar juist heel sterk. Ze krijgen een soort 'noblesse de coeur' aangeleerd, ziele-adel. Ze schreeuwen niet als ze een doel willen bereiken, maar gaan rustig aan de slag, zoals Shira's moeder, die de affectie tussen haar dochter en schoonzoon al lang in de peiling had. Uiteindelijk krijgt ze precies wat ze wil. Ja, misschien wel als een soort godmother."

'Fill the Void' is vanaf vandaag te zien in de bisoscoop. Vanavond vindt naar aanleiding van de film een debat plaats over gearrangeerde huwelijken. Locatie: filmtheater Rialto in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden