interview

Ultra-links is de wilde haren kwijt

Hans Janmaat, leider van de Centrumdemocraten, na de aanslag op een hotel in Kedichem, maart 1986. Hij vergaderde daar met de CD.Beeld Hollandse Hoogte / William Hoogteyling

Aanslagen van links lijken iets uit een ver verleden, terwijl rechts in Europa een steeds grotere dreiging vormt. Links-extremisme is gematigder geworden. Zijn de idealen verwezenlijkt?

Wie denkt er bij het woord 'aanslag' nog aan anarchisten, of aan antifascisten? Terrorismecoördinator Dick Schoof schreef vorige week in zijn Dreigingsbeeld dat het de afgelopen periode weer 'relatief rustig' bleef aan deze kant van het politieke spectrum. Natuurlijk, extreem-links bood ook het laatste kwartaal weerstand aan de rechter evenknie door bij extreem-rechtse demonstraties op te dagen. Maar: weinig buitenwettelijks.

Vergelijk dat met de roerige jaren tachtig en negentig, de jaren van de beruchte Revolutionaire Anti-Racistische Actie (RaRa). Deze gewelddadige actiegroep ageerde tegen racisme, apartheid en het asielbeleid. In de nacht van 13 november 1991 liet RaRa bommen afgaan op de tweede verdieping van het ministerie van binnenlandse zaken op. Eerder die nacht was de actiegroep verantwoordelijk voor explosies in het huis van toenmalig staatssecretaris Aad Kosto van asielzaken. De beelden waarop de politicus de volgende dag de restanten van zijn woning inspecteert - de kat onder de arm - werden direct iconisch. 

In de jaren ervoor had de nagenoeg ongrijpbare RaRa al een aantal Makro-groothandels in brand gestoken omdat die zaken deden met het apartheidsregime in Zuid-Afrika. Waardoor het concern uiteindelijk door de knieën ging. En dan waren er nog gewelddadige krakers, om niet te vergeten milieuactivisten die zich aan olieplatforms ketenden.

Maar het lijkt of extreem-links zijn wilde haren kwijt is. Zich langzaam binnen de kaders van het wetboek is gaan begeven. Is de strijd gewonnen, zijn de linkse idealen van toen inmiddels verwezenlijkt?

Dat denkt de Leidse hoogleraar vaderlandse geschiedenis Henk te Velde niet. "Ga maar na: sociale gelijkheid en de verzorgingsstaat zijn eerder af- dan toegenomen sinds de jaren tachtig." In die zin is er niet minder om voor 'te vechten', mocht je die idealen aanhangen.

Nee, je moet het volgens hem eerder zoeken in het veranderde politieke klimaat. Sommige ideeën die in de hoogtijdagen van RaRa nog door bijna heel Nederland als onversneden racistisch werden gezien, zijn nu totaal niet gek meer. Zoals grenzen stellen aan het aantal op te vangen vluchtelingen. "Tegenwoordig zeggen zelfs linkse partijen dat immigratie niet onbeperkt door kan gaan. Vergeleken met dertig jaar geleden kun je nu rechtse ideeën uiten waarvoor je toen bijna het hele land over je heen kreeg."

Zo moest politicus Hans Janmaat in de jaren negentig meerdere malen duizenden guldens boete betalen voor leuzen als 'vol is vol' en 'Nederland voor de Nederlanders'. Tijdens de beëdiging van zijn ene zetel in de Tweede Kamer in 1982 stroomde het hele Binnenhof vol met demonstranten. En toen zijn latere vrouw Wil Schuurman - die ook in de Tweede Kamer kwam - door een aanslag op 29 maart 1986 in een hotel in Kedichem haar been moest laten afzetten, kon ze van haar collega-Kamerleden totaal niet op sympathie rekenen. Ze hadden in de Kamer een potje waar iedereen geld inlegde voor als iemand ziek werd, zo zei ze een paar jaar terug tegen Vrij Nederland. "Ik heb elke maand meebetaald, maar geen bloemen voor mij. Niet eens een kaart."

Nu is het omgekeerde aan de hand, constateert Te Velde. "Je bent al snel aan het demoniseren wanneer je een veel extremere uitspraak dan die van Janmaat veroordeelt." Hij verwijst naar Thierry Baudet, die uren luncht met een racistisch denker uit Amerika, en het heeft over de homeopathische verdunning van Nederland. Te Velde: "Volgens Baudet worden die uitspraken dan uit hun verband getrokken. In feite gedraagt hij zich voortdurend ambivalent over extreem-rechtse standpunten, en komt daar, op een bekladding van zijn huis na, prima mee weg."

Of het salonfähiger worden van rechts gedachtegoed en minder politieke ruggensteun nou echt de redenen zijn dat extreem-links minder gewelddadig is, kan Te Velde niet zeggen. Maar: "Zo'n aanslag als die in het hotel op Hans Janmaat en consorten zou nu door heel Nederland veroordeeld worden. Toen niet."

De woorden van hoogleraar Te Velde vatten precies het gevoel van ex-activist Frank van der Linde samen, die vorig jaar bekendmaakte dat hij moegestreden was. Van der Linde verstoorde in 2014 een optreden van de Israëlische zangeres Lia Koenig om daarmee aandacht te vragen voor de Palestijnse kwestie. Weblog GeenStijl verspreidde daarop zijn huisadres, op zender Pownews werd hij vergeleken met Volkert van der Graaf, die net als Van der Linde kaal is.

"'Schiet hem dood', las ik overal. Daarna ben ik meerdere malen belaagd op straat door rechts-extremisten die mij herkenden", zegt Van der Linde vanuit een ander Europees land dat hij vanwege zijn onderduiksituatie niet prijs wil geven. Zijn huis is hij uitgezet doordat de buren in opstand kwamen uit angst voor molotovcocktails door de ramen. Nadat hij eind 2016 door de ME in elkaar werd geslagen terwijl hij zelf zegt dat hij zich vreedzaam wilde overgeven, knapte er iets. Daarom hangt hij zijn activistenbestaan nu aan de wilgen.

Ook hij ziet een teruggang van het aantal 'compromisloze linkse activisten', en daarvoor wijst hij net als Te Velde mede naar de verrechtsing van Nederland. "Neem die snelwegblokkade van anti-zwartepieten-demonstranten die naar Dokkum wilden. Staatssecretaris Raymond Knops van binnenlandse zaken zegt daarna op televisie dat snelwegen blokkeren niet normaal is, maar dat hij wel begrip heeft voor pro-zwartepieten-demonstranten. Rechtse demonstranten voelen zich door de politiek veel meer gesteund."

Of neem de belaging van de man die stond te flyeren voor Forum voor Democratie in Amsterdam-Noord. Van der Linde: "Ook linkse partijen veroordeelden dat direct, terwijl niet eens duidelijk was wat eraan voorafging. Maar toen ik me nergens veilig voelde in het land en werd bedreigd, sprong geen enkele linkse partij voor me in de bres."

Volgens Van der Linde zit daar de grote frustratie bij links. Rechts gedraagt zich agressiever, meent hij, maar krijgt vanuit politiek en justitie minder op zijn donder. "Links krijgt de moord op Fortuyn steeds om de oren, terwijl de hele linkse beweging die destijds krachtig veroordeelde."

Als je zo met mensen omgaat, ze criminaliseert en niet naar ze luistert, is het wachten op een heropleving van RaRa, zegt Van der Linde. "Áls dat gebeurt, heeft de overheid en de linkse politiek dat vooral aan zichzelf te wijten."

Tekst loopt door onder de foto

Aad Kosto na de aanslag op zijn huis, november 1991.

Ook dierenactivisten houden zich vaker in

Om met dieren- en milieuactivisten te beginnen: de actiebereidheid daarvan ziet de AIVD al jaren langzaam verdampen. In de jaarverslagen van de veiligheidsdienst komt de beweging steeds minder nadrukkelijk voor. Zo valt in 2013 te lezen dat acties vreedzaam verlopen om imagoschade te voorkomen. In 2015 beschrijft de AIVD extremisme in de dierenhoek als een 'verdwijnend fenomeen'. Met de agressie waarmee activisten afgelopen weekend het journaal haalden als een haast nostalgische uitzondering.

Dat terwijl de overheid dit activisme in 2004 nog als nationale probleem bestempelde. Toen noteerde zij dat er het jaar ervoor 176 incidenten als brandstichting, vernieling en het vrijlaten van dieren waren. Dat heeft ook tot successen geleid: het houden van dieren voor bont is verboden in Nederland, vóór 2024 moeten eigenaren van nertsenfokkerijen een andere bron van inkomsten vinden.

Eigenlijk lijkt terroristisch geweld vanuit links nu überhaupt niet heel waarschijnlijk meer, zegt terrorismedeskundige Jacco Pekelder. "Al wordt er in de antiracismehoek soms mee geflirt." Hij refereert daarmee aan de actiegroep De Grauwe Eeuw. De leider van die pakweg tienkoppige club riep vorig jaar november nog op om Sinterklaas tijdens de nationale intocht te vermoorden. Waarbij hij aanmoedigde vooral kinderen onder de hersens en botsplinters van de goedheiligman te bedekken. Van echte dreiging was volgens de Nationaal Coördinator geen sprake, schrijft hij in dat eerder genoemde Dreigingsbeeld.

Naast het vrij radicale De Grauwe Eeuw heb je in de antiracismehoek ook de Anti-Fascistische Actie (AFA), die zich vooral focust op tegengeluid bieden tijdens rechtse demonstraties. Pekelder: "Populistisch-rechtse activisten intimideren, en laten zien dat de straat 'van hen is'. Dat baart de politie vooral zorgen omdat er ongelukken kunnen gebeuren: iemand kan te hard worden aangepakt en om het leven komen. Waarna de vlam in de pan zou kunnen slaan."

Van verzuiling is volgens de AIVD geen sprake meer in de extreem-linkse hoek. Activisten die tot tien jaar geleden nog in afzonderlijke bewegingen vochten uit naam van milieu, asiel, antifascisme, antirepressie en antiglobalisering slaan de handen nu ineen. Ze verdedigen elkaars belangen en passen elkaars werkwijzen toe voor de eigen idealen. En dat op internationaal niveau - een trend die begon met Nederlandse krakers die zich naar omringende landen haastten om geestverwanten te helpen verweren bij een uithuiszetting.

Die internationalisering uitte zich onder meer tijdens de rellen rond de G20-top in Hamburg vorig jaar. Als protest tegen globalisering en sociale ongelijkheid gingen auto's in vlammen op en werden winkels geplunderd. Bij de opgepakte relschoppers zaten ook Nederlanders.

Maar al begin dit decennium schreef de AIVD dat de activiteiten van antifascisten aanzienlijk teruglopen. Verschillende afdelingen van de Anti-Fascistische Actie gingen op non-actief, de harde kern bleef in 2014 beperkt tot enige tientallen leden. Links-extremisten zijn volgens de veiligheidsdienst veelal tussen de 20 en 35 jaar oud, en de beweging leeft vooral in universiteitssteden.

Eenlingen

Intussen kent Europa een steeds grotere dreiging vanuit extreem-rechts, schreef de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid eind vorig jaar. Die dreiging speelt in Nederland minder, maar ook hier is rechts geweld voorstelbaar. Rechtsextremisme kenmerkt zich veel meer dan de linkse variant door eenlingen en snel geradicaliseerde kleine groepjes.

Dat was bijvoorbeeld het geval bij de aanslag op een moskee in Enschede, waar vijf mannen in 2016 molotovcocktails naartoe gooiden terwijl er binnen dertig mensen zaten. Ze kregen daar vier jaar cel voor.

Niet lang na die terreurdaad nam het aantal rechts-extremistische acties juist af doordat er minder asielaanvragen binnenkwamen. Een uitzondering op die afname is de groeiende racistische beweging Erkenbrand. Het jaarlijkse congres telde honderden geïnteresseerden, en volgens de Nationaal Coördinator vormen zij een gevaar voor de democratische rechtsorde met hun denkbeelden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden