Ultra is weer eventjes terug

Punk was een internationale beweging, Ultra een specifiek Nederlands fenomeen. Beide stromingen worden dit voorjaar herdacht met een veelheid aan concerten, publicaties en exposities.

Is het vanwege de economische crisis dat de jaren tachtig weer actueel zijn? Margaret Thatcher keert terug in de bioscoop, op televisie kregen Koot & Bie een retrospectief en vinyl-platen worden weer volop verkocht. Op de poppodia waren onlangs Echo & The Bunnymen en The Simple Minds te horen, binnenkort gevolgd door Elvis Costello en The Cure. En vanaf vanavond zijn ondermeer The Minny Pops, Nasmak en The Tapes als onderdeel van de Ultra 2012 Tour te zien.

Eind jaren zeventig tekent zich een periode van economische neergang af in West-Europa. Een gistende tijd met als Nederlandse sleutelwoorden Doem-denken, Bestek '81, Dodewaard, Vondelstraat, Koninginnedag 1980, WW en punk. Het concert van The Sex Pistols in januari 1977 kiest Leonor Jonker als vertrekpunt voor 'No future nu, Punk in Nederland 1977-2012' waarin ze de geschiedenis van de Nederlandse punkbeweging schetst. Ondanks boeiende observaties en mooie lijnen naar het heden bevat haar boek enkele grote omissies. De belangrijkste betreft de Ultrabeweging, die slechts een halve pagina krijgt toebedeeld.

Ultra was een invloedrijke Nederlandse stroming die begin jaren tachtig tot bloei kwam. Ultra belichaamde een artistieke levenshouding waarin muziek, beeldende kunst, design en literatuur samenvloeiden. Ze onstond in de schaduw van de Amsterdamse punk- en kraakbeweging, maar kreeg nooit die aandacht en erkenning.

Met 'Ultra, opkomst en ondergang van de Ultramodernen' zet Harold Schellinx de zaak alsnog recht. Samen met de schilder Rob Scholte vormde hij de groep The Young Lions. Met hem en Wally van Middendorp begon hij de Ultra-concertserie in het Amsterdamse centrum Oktopus. De buitenlandse muziekpers kreeg hier lucht van. Andy Gill schreef 1980 in het destijds toonaangevende New Musical Express: "Er heerst een energie in de Amsterdamse nieuwe muziekscene die lijkt op de vroege Britse punkscene. Hoewel ze radicaal andere muziek maken, is er dezelfde kleine groep van mensen die tegen de stroom in volharden. Behalve Minny Pops, reflecteren The Young Lions die energie het meest".

Ultra stond dan ook voor afwijkende muziek uitgevoerd door dubbeltalenten die nadien bekend werden als beeldend kunstenaar, ontwerper of schrijver. Een compilatie-album uit die tijd heette niet voor niets 'Maakt de Rietveld betere muziek dan schilderijen?' Vanuit Ultra onstonden het blad Vinyl, clubs als de Mazzo en de Roxy en - op lange termijn - festivals als Sonic Acts en 5 Days Off.

Centrale figuur was Wally van Middendorp, bandleider van The Minny Pops. Met hun experimentele dan wel neerslachtige muziek boden ze een uitweg, niet als vlucht, maar eerder als directe expressie van de wereld om hen heen. Van Middendorp richtte het Plurex-label op, organiseerde naast de Ultra-avonden in Oktopus een muziekbeurs in Paradiso en onderhield contacten met geestverwanten in het buitenland, zoals met Factory Records, Joy Division en Comsat Angels in Engeland en met de 'no wave'-scene in New York.

Van Middendorp: "Het was niet iets wat je voelde, maar gewoon deed. Mijn eerste single op Plurex van de groep Interior was gewoon de beste single van dat moment. Je wilde niet begrijpen waarom mensen daar anders over zouden kunnen denken. Of je nu in een band zat, schilderde of een platenlabel runde. Het ging om de overtuiging van eigen kunnen, je dacht niet aan de risico's."

In vergelijking met vandaag waren de mogelijkheden veel beperkter. "Het was een periode waarin zelfwerkzaamheid heel belangrijk was. Of je nu een baantje had of een opleiding deed, je creëerde daarnaast je eigen wereld. Zo schreef ik een brief aan The Comsat Angels in Sheffield om samen een tournee te doen. Het adres vond je op het single-hoesje en dan wachtte je wat er uitrolde. Nu is alles dankzij internet veel toegankelijker." Het was ook een tijd van afzetten: "Tegen de generaties boven mij die heel erg bezig waren met het vasthouden van hun verworvenheden en culturele macht. Door een eigen plek te creëren zoals met de Ultra-avonden kreeg je controle over een zelfgeschapen wereld."

Kwam dat voort uit de punk?: "Wel het idee van do it yourself, maar Ultra ging een stap verder. Door de samenwerking met kunstenaars die ontdekten hoe ze met beperkte middelen hun eigen muziek konden maken. Het hoefde niet perfect te zijn, je kon tenslotte ook een drummachine gebruiken."

Omdat het dertig jaar geleden is dat The Minny Pops, als belangrijkste Ultra-band, haar laatste concert gaf, nam Van Middendorp het initiatief om nog een keer op tournee te gaan. Eerst met zijn oorspronkelijke band door Groot-Brittannië, komende week door Nederland met ondermeer een jonge all female-bezetting.

Nathalie Janssen is gitariste van La Vie Boheme. Via Facebook kwam ze in contact met Van Middendorp: "Die Ultrasound spreekt me aan vanwege de provocatie en het donkere ritme. Ze zochten een gitariste. De sound is anders dan toen, maar wel met hetzelfde organisch gevoel."

Wally van Middendorp over twee generaties: "Het enthousiasme en de toewijding voor dit project zijn net als destijds, oftewel Control your own destiny".

Info over Ultra
Concerten

- Ultra 2012 Tour: 8/3 Extrapool (Nijmegen), 9/3 TAC (Eindhoven), 10/3 Worm (Rotterdam) en 11/3 Dansmakers (Amsterdam), 7/4 Melkweg (Amsterdam) met o.a. The Minny Pops, The Tapes en lezingen. Info: www.ultra2012.nl

Exposities

- God save the queen: Kunst, kraak, punk 1977-1984, t/m 10 juni: Centraal Museum (Utrecht)

- Fotos voor Vinyl 1981-1988, van 5/4 t/m 6/5: Melkweg Galerie (Amsterdam)

Muziek

- cd: V.a.- Dokument +, Ten Highlights (Suburban)

- cd: V.a.- Ultra, Oktopus Amsterdam (Lebel Period)

- cd/dvd: Minny Pops- Standstill to motion

- lp: Rats on Rafts- The moon is big (Top Notch)

Publicaties

- Vinyl-Box met o.m. tijdschrift, lp, cd en poster (Lebowski, Top Notch, VPRO)

- Leonor Jonker- No Future Nu, Punk in Nederland, 1977-2012 (Lebowski)

- Harold Schellinx- Ultra, opkomst en ondergang van de Ultramodernen, een unieke Nederlandse muziekstroming:1978-1983 (Lebowski)

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden