Uitputting bodem is stille moordenaar aards leven

Boeren moeten pachters van landbouwgrond worden en deze duurzaam beheren, betogen Annelijn Steenbruggen en Loes van Loenen.

Volgens de beroemde Britse hoogleraar Stephen Hawking is het de hoogste tijd dat er antwoord komt op naar wat hij noemt de 'vraag der vragen': is er leven op andere planeten? In opdracht van een Russische miljardair gaat hij de komende tien jaar de kosmos afspeuren. Ondertussen speelt zich onder zijn voeten een ramp af: de bodem, waarmee leven op déze planeet mogelijk is, degradeert. De 'vraag der vragen' is wat ons betreft: hoe behouden we het leven op onze eigen planeet?

Alle species op het land zijn afhankelijk van bodem, maar als mens spannen we de kroon. Niet alleen voor voedsel en hout maar ook voor drinkwater en als ondergrond om ons huis op te bouwen, hebben wij bodem nodig. Als je de piramide van Maslow ernaast legt, zie je dat het eerste niveau - eten, drinken, huis en warmte - volledig gerelateerd is aan de bodem. De cyclus van het aardse leven begint en eindigt telkens opnieuw bij de bodem.

De bodem is gul. Als we er zorgvuldig mee omgaan, kunnen we er eeuwenlang van oogsten. Toch is wereldwijd 33 procent van onze landbouwgrond in accuut gevaar. We merken het niet - nog niet - omdat we nog nooit zoveel voedsel tot onze beschikking hadden als vandaag de dag. Tegelijkertijd was de bodem ook nog nooit zo uitgeput. Met name door de afgetakelde bodemstructuur verliezen we bodems in een tempo van dertig voetbalvelden per minuut, aldus de cijfers van de FAO. Van Drenthe tot landbouwgebieden in Afrika en Zuid-Amerika hebben boeren te maken met verstuiving, uitspoeling en landverschuivingen die puur te wijten zijn aan intensieve voedselproductie met kunstmest, bestrijdingsmiddelen, monoculturen en zware landbouwmachines.

De oorzaak is simpel: we pakken meer van de bodem dan ze ons kan geven. Het economische groeimodel heeft ons die kant opgeleid. De drive om snel geldwinst te maken zet aan om te speculeren met landbouwgrond waardoor de grondprijzen en daarmee de kostprijs voor boeren uit de klauwen zijn gelopen.

Supermarktoorlogen

Tegelijkertijd leidt het concurrentiedenken tot supermarktoorlogen die de voedselprijzen omlaag drukken. Om hun hoofd boven water te houden, zijn boeren genoodzaakt om bodems efficiënt - lees: intensief en eenzijdig - te gebruiken. Verspeelde landbouwgrond is lastig te vervangen. Afhankelijk van de ondergrond duurt het een mensenleven tot duizend jaar om een vruchtbare akker te ontwikkelen. Er zal dus schaarste ontstaan waardoor grondprijzen nog verder stijgen, enzovoorts.

We kunnen een probleem niet oplossen met de denkwijze die het heeft veroorzaakt, aldus Einstein. Er is dus verandering geboden waarbij landbouwgrond wordt losgekoppeld van het economische groeisysteem door het niet meer te 'bezitten' maar in 'bruikleen' te geven aan boeren. Bij de meeste natuurgebieden is dit al gebeurd: ze zijn geen particulier eigendom meer maar worden zonder winstoogmerk beheerd door stichtingen en verenigingen. Door landbouwgrond met geld van schenkingen op te kopen en onder te brengen in een stichting kan het zonder winstoogmerk aan agrarische ondernemers verpacht worden. Op deze 'vrije grond' krijgen de boeren een opdracht mee: de vruchtbaarheid en biodiversiteit van de grond opbouwen zodat er van generatie op generatie voedsel geproduceerd kan worden.

Er is haast bij. Enerzijds omdat wijzelf niet zonder vruchtbare bodems kunnen leven. Anderzijds staat ons imago als aardbewoners op het spel. Want zeg nou eerlijk: de buitenaardse wezens, waar Hawking naar op zoek is, zullen ons toch voor gek verklaren dat wij onze levensbron opsouperen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden