Uitgever / 'We menen het'

'No Logo' van Naomi Klein kwam uit bij Lemniscaat. De uitgeverij was tot voor kort vooral bekend van de kinderboeken en de filosofische werken. Uitgever Boele van Hensbroek geeft nu ook een kritische reeks uit. Slecht nieuws, omdat de wereld daar toch beter van wordt.

,,Sexy?'' zegt de uitgever. ,,Moet het sexy?'' Bij Lemniscaat in Rotterdam hebben ze, zonder scherpslijperij, graag dat het ergens over gáát. Tartt of Palmen, 'Sex...' of 'Max in the city', al die kaskrakers kunnen niet verhelen dat het er in de wereld beroerd voor staat: overbevolking, grove uitbuiting, klimaatverandering, het verdwijnen van de grote zoogdieren, de proliferatie van kernwapens. ,,Andere uitgevers doen sexy, wij doen het slechte nieuws'', zegt Jean Christophe Boele van Hensbroek van Lemniscaat vrolijk.

Op een zekere dag las Boele van Hensbroek in het engels een hoofdstuk van Naomi Klein over de arbeidsomstandigheden in de tienduizenden sweatshops van Azië, waar jonge meisjes voor een hongerloontje westerse merkkleding en merkschoenen in elkaar zetten, in volstrekte rechteloosheid, met piekdiensten van soms achttien uur achter elkaar.

De sweatshops staan in belastingvrije zones, niemand wordt financieel wijzer van hun aanwezigheid, bij het minste of geringste pakken de producenten hun boeltje en verhuizen naar een ander land met nog docieler werkvolk, dat met nog minder geld, slaap en frisse lucht genoegen neemt.

Boele van Hensbroek 'was van de kaart' toen hij het las. ,,Ik kon er 's nachts niet van slapen en dat overkomt me nooit. Ik kopieerde de tekst op zondag voor al mijn medewerkers, haalde ze er op maandagochtend allemaal bij en zei: hier moeten we wat mee. Opeens was mij duidelijk geworden dat verpaupering tot het systeem behoort.''

Lemniscaat handelt sinds anderhalf jaar niet meer alleen in met zorg uitgegeven kinderboeken en in filosofie-met-distantie, maar ook in ideeën en debatten over hoe de wereld beter kan. 'De kritische reeks' van Lemniscaat is geen toevallig, modieus allegaartje op zoek naar een markt. ,,We menen het!'' Sinds de dagen van wijlen Rob van Gennep heeft Nederland geen uitgevers meer gehad die het zo 'méénden'.

Met een blik op de herfstbladeren achter het riante Rotterdamse herenhuis waarin de uitgeverij is gevestigd, merkt Boele van Hensbroek op: ,,We kunnen als Eline Vere over de tuin uit blijven staren... die arbeiders zijn toch maar dronken stumpers... maar het lot van arbeiders in een land als Nederland is verbeterd omdat er mensen in de intelligentsia opstonden die het voor hen opnamen!''

'De kritische reeks' van Lemniscaat begon in 2001, vóór 11 september, met dat ene, in zijn soort toch wel 'sexy', boek 'No Logo', van journaliste en activiste Naomi Klein. Van de Nederlandse vertaling werden twintigduizend exemplaren verkocht. Benjamin Barbers 'Jihad versus McWorld', 'De wereld is niet te koop' van de Franse oerboer José Bové, en 'Cultuurkrakers' van advertentie-saboteur Kalle Lasn haalden zulke oplages niet.

Nederland liep, toen Lemniscaat met de reeks begon, al achter, in wat abusievelijk de 'anti-globaliseringsbeweging' is gaan heten, de beweging tegen de neo-liberale versie van de globalisering. In Italië, bijvoorbeeld, werden wel 200000 exemplaren van 'No Logo' verkocht en dat is toch andere koek dan 20000. Nederland kreeg vervolgens een zeer hevige versie van het 11 september-syndroom te pakken, Fortuyn beleefde zijn komeetachtige opkomst, een moord volgde, en het was alsof Nederland helemaal ophield over de grens te kijken.

,,In het PvdA-verkiezingsprogramma bijvoorbeeld, staat geen enkel item over niet-Nederlandse onderwerpen'', zegt Boele van Hensbroek. ,,Nee, van wat er beweegt in de Nederlandse politieke arena word je niet warm. Van de journalistieke arena trouwens ook niet. Stoeptegels in Almere worden belangrijker gevonden dan de opwarming van de aarde. Geef mij dan maar het soort journalistiek van Naomi Klein, niet-ideologisch, wel tot op het bot betrokken.''

Maakt dat alles het niet moeilijker de grote wereldproblemen in Holland aan de man te brengen? De verkoopcijfers vallen niet tegen, zeggen Boele van Hensbroek en Kritische Reeks-redacteur Jos Baijens. ,,Buiten de politiek en de media weten mensen beter. Dat zo'n Triodosfonds (een 'duurzaam', idealistisch beleggingsfonds - red.) goed overeind blijft in de economische recessie, terwijl gewone fondsen naar beneden duiken, dat zegt toch iets.''

Boele van Hensbroek en Baijens zijn géén ouderwets linkse rakkers. Ze willen niet dat hun fonds ruikt als een natuurvoedingswinkel, en ze houden al helemaal niet van de neo-marxisten die van de beweging 'hun show proberen te maken'. Ze zouden een boek als 'Empire' van Negri en Hardt niet gauw uitgeven, de 'bijbel' van het antikapitalisme, twee jaar geleden uitgekomen. Baijens: ,,Ik vond het gewoon een slecht boek. Het gaat helemaal niet over het oplossen van de problemen.''

De problemen die er écht toe doen 'staan haaks op de as links-rechts', houden de twee vol, en de oplossingen dus ook. ,,Dit soort debatten moet juist mainstream worden, we willen het op nivo tillen. We hebben expres een peperdure jongen voor de vormgeving van de reeks aangetrokken'', zegt Boele van Hensbroek. Radicale ideeën vind je tegenwoordig niet zelden in dure directie-burelen van internationale instellingen en multinationals. ,,In het hart van de Wereldbank bijvoorbeeld zijn ze enorm bezorgd'', weet Boele van Hensbroek.

In het dezer dagen verschijnende 'Vijf voor twaalf' van J.F. Rischard, een Wereldbank-topman, worden 'twintig wereldproblemen' behandeld die in ruwweg 'twintig jaar' moeten worden opgelost, wil er überhaupt nog iets op te lossen zijn. ,,Geen VVD'er kan zeggen dat die man niet weet waar hij het over heeft of dat hij stokpaardjes berijdt'', zegt Boele van Hensbroek.

Naast een 'globaliserings-site' heeft Lemiscaat een jaarlijkse globaliseringslezing bedacht, die genoemde Rischard dit jaar gaat houden. Een lezing niet voor de bivakmutsen maar voor de 'hotemetoten', Nederlandse en nog liever internationale. Maar een boek 'dat zeker anti-Amerikaans genoemd zal worden', te weten 'Rogue State' van William Blum (verschijnt komend voorjaar), moet ook kunnen. Jos Baijens: ,,Het gaat ons te allen tijde om de kwaliteit van de discussie.'' En het spectrum is breed.

Het is niet moeilijk Boele van Hensbroek en Baijens zo gek te krijgen dat ze meetobben over hoe het dan verder moet met de wereld. Want verwijdert de wereld zich niet juist in immer hoger tempo van oplossingen? Nee, zegt Baijens. ,,Ik ben geen optimist, maar volgens mij is de kentering in zicht. De grote bedrijven zijn er mee bezig, die kijken tenminste lang vooruit. Zij zien wél dat de wal die het schip gaat keren in zicht komt. Greenpeace en Shell werken samen aan een code die de eisen bevat die aan 'duurzame' energieopwekking gesteld moeten worden. En Esso heeft al geroepen dat ze willen meedoen, als het wat wordt. Kijk, dat zégt wat.''

Boele van Hensbroek: ,,Bij de politiek moet je niet wezen, dat zegt Rischard ook. Dat politici niet vooruit kunnen kijken. De Verenigde Naties hebben geen macht. En non-gouvernementele organisatie kunnen geen deuk in een pakje boter slaan. Een werelddictatuur? Nee, geen goed idee. Rischard heeft veel haalbaarder oplossingen: Je moet juist geen macht zoeken. Je moet de VN een soort 'wereldgeweten' laten organiseren. Commissies van experts, onderzoekers, bedrijven, lokale overheden. En die moeten de norm stellen, voor arbeidsrechten, voor ecologische maatregelen, wildbescherming, waterbeheer, noem maar op. En die norm hangt boven de markt, die werkt als een magneet. Zo kun je de zwakheden van de democratie proberen te omzeilen. Ik vond dat wel inspirerend.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden