Uitgerekend Helena door een man onttroond

In de film 'Troy' moeten de blanke armen van de schone Helena van Troje concurreren met de biceps van acteur Brad Pitt. En met zijn wasbord, de ware heldenbuik.

Haar gezicht liet duizend schepen te water. Wonderschoon was Zeus' dochter Helena, de Spartaanse koningin die door prins Paris werd meegenomen naar zijn geboortestad Troje en daarmee de Trojaanse oorlog ontketende. Helena was immers getrouwd met Menelaos, die met hulp van zijn broer, de oppermachtige Agamemnon, terstond de Griekse vloot bijeen riep om haar terug te halen. De vrouw als speelbal van hanige mannen. Een klassiek gegeven, samengebald in een mythologische verhaal dat altijd actueel zal blijven. Werd Helena nu botweg ontvoerd of romantisch geschaakt? In populaire cultuur wordt dikwijls voor de romantische interpretatie gekozen: Helena als gepassioneerde vrouw die een ongelukkig huwelijk ontvlucht en haar hart volgt. In de film 'Troy', die deze week in première ging, zijn Helena en Paris al heimelijke minnaars wanneer we ze voor het eerst zien. Hun beslissing om samen naar Troje te reizen is rap genomen. Ook in de twee films met dezelfde titel, 'Helen of Troy' (uit 1956 en 2003) gaat Helena vrijwillig en uit liefde mee. Haar kind dat Homerus in zijn treurspel de Ilias noemt, wordt buiten beschouwing gelaten.

In de Ilias, die aanvangt tegen het eind van de negen jaar durende belegering van Troje, komt de ontvoering zelf niet voor. Maar dat Helena ongelukkig is in Troje staat vast. De boodschap dat Paris en Menelaos buiten de stadsmuren om haar zullen duelleren wekt 'een zoet verlangen in Helena's hart naar haar eerste man, haar stad, haar ouders', zoals M.A. Schwarz in 1956 vertaalde.

Even later vertrouwt de 'blankarmige Helena' de koning van Troje toe:

,,Had ik maar de droeve dood verkozen,eer ik hierheen kwam met uw zoon en mijn bruidsvertrek verliet en al de mijnen, mijn jeugdig dochtertje en geliefde vriendinnen. Maar dat is niet gebeurd; en ik kwijn weg in tranen.” Wanneer Paris door goddelijk toedoen het tweegevecht overleeft is Helena dan ook niet blij. Ze werpt hem toe: ,,Terug uit de strijd? Ach, waart ge daar overwonnen door de krachtige held, die eens mijn echtgenoot was, en gedood!” Dat is even wat anders dan de eigengereide heldin in 'Helen of Troy' (2003) die haar mantel afgooit, het water induikt en Paris' juist vertrokken schip achterna zwemt.

In die recente verfilming staat Helena centraal. De film beschrijft de zondeval van een eigenwijs meisje dat opgroeit tot een vurige vrouw die actief kiest voor persoonlijk geluk. En daarmee alle mogelijke onheil over zich afroept. Die centrale positie heeft ze niet vaak. Want Helena is geen werkelijke persoon, ze is een symbool. Het gaat niet om haar, maar om het efféct van haar. ,,Je hebt geen idee wat er in mannen omgaat, wat jouw schoonheid en karakter met ze doet: het maakt ze gek”, wordt haar in Helen of Troy (2003) uitgelegd. Eigenlijk maakt het dan ook niet uit of het om een ontvoering of romantische vlucht gaat (of lotsbestemming, want in de Griekse mythologie is het de godin Aphrodite die de twee aan elkaar koppelt). Of dat Paris de minnaar is en Menelaos de macho die zijn 'bezit' opeist, of precies andersom. Vrouwelijke schoonheid is aanleiding voor ellende. Helena is de eerste femme fatale, de vrouw die mannen week en hoogmoedig tegelijk maakt. Haar kan vervolgens ook de schuld worden toegeschoven wanneer die mannen zich verblind door obsessie in het verderf storten. 'Put the Blame on Mame' zong die 20ste-eeuwse fatale vrouw, Rita Hayworth, in 'Gilda', een typische film noir, een genre bij uitstek waarin onweerstaanbare vrouwen de katalysator vormen van het drama.

De Ilias kent nog zo'n vrouw, die louter hoeft te 'zijn', niets hoeft te dóen, om mannen buiten zinnen te brengen. Eén van de redenen dat het beleg van Troje zo lang duurt is de voortslepende ruzie tussen Agamemnon en Griekenlands meest geroemde strijder, de halfgod Achilles. Waar ze mot over hebben? Een vrouw natuurlijk.De Trojaanse, 'schoonwangige' Briseïs, die hij liefheeft, is door Agamemnon aan Achilles' krijgsbuit ontroofd. ,,Waarom heeft Agamemnon het krijgsvolk verzameld en hierheen gebracht? Toch zeker om de schoongelokte Helena? Zijn dan de zonen van Atreus (Menelaos en Agamemnon, red.) de enige mannen ter wereld, die hun vrouwen beminnen?” redeneert de gekrenkte Achilles. Hij weigert mee te vechten en laat zich zelfs niet met stapels geschenken vermurwen Agamemnon te vergeven. Dramatisch gezien hebben Helena en Briseïs dan een cruciale functie, praktisch gezien kunnen ze het gemakkelijk af met een bijrol.

'Troy' gaat ver in deze redenering. Kijk maar eens naar het filmaffiche. Anders dan in het publiciteitsmateriaal van die andere twee films, waarin de beeltenis van Helena centraal staat, moeten de fronsende hoofden van Achilles (Brad Pitt) en Paris' broer Hector (Eric Bana) publiek trekken. Uiteindelijk gezworen tegenstanders, klaar voor de strijd, in harnas gehuld en al met het eerste bloed besmeurd. Van de spreekwoordelijk oogverblindende schoonheid van Helena, die in een hoekje met Paris staat te foezelen, valt maar weinig te zien. Deze film gaat, trouw aan het hoofdthema van de Ilias, om mannen. Hun trots, strijd, waardigheid, pijn en hoop. ün hun lichamen. Daarin gaat 'Troy' verder dan enige eerdere film. Niet Helena, maar de mannen worden geseksualiseerd. Helena's mooie gezicht wordt geregistreerd, ze wordt in fraaie gewaden gestoken en haar haar zit goed, maar eigenlijk heeft de camera voornamelijk oog voor de welgevormde lichamen van Paris, Hector en bovenal Achilles. Hij vormt het erotische centrum van 'Troy'. Zijn armen, borst, rug en benen, die onder een leren minirokje voortrazen, worden in verlekkerde, voyeuristische blikken vastgelegd. Zijn verschijning heeft, waar hij ook gaat, een overrompelend effect. Zoals die van Helena dat altijd had. In 'Troy' is niet Helena, maar Achilles de belichaming van menselijke (nou ja, half goddelijke) perfectie. Pitts lichaam -met die wereldwijd geadoreerde six pack buik -in veel van zijn rollen achteloos aanwezig, heeft in 'Troy' z'n plek gevonden: het smelt samen met de mannelijke schoonheden in de klassieke Griekse beeldhouwkunst.

In onze hedendaagse beeldcultuur is het inmiddels heel gewoon dat mannen aan erotische ideaalbeelden moeten voldoen en half ontkleed voor de camera's verschijnen. De gefeminiseerde, narcistische man, die zich wellustig wentelt in seksuele aandacht. Maar wie had ooit gedacht dat uitgerekend een man Helena nog eens van haar plek zou stoten? De vrouw als speelbal tussen vechtende mannen zal een eeuwig thema blijven. Maar de uitkomst van dat gevecht lijkt met 'Troy' op losse schroeven te komen staan. Heeft Paris niet de verkeerde geschaakt?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden