Uitgeprocedeerde Somalische asielzoekers vliegen via Kenia met drugsvluchten naar hun 'leiders'

Van onze verslaggevers AMSTERDAM - Om uitgeprocedeerde Somalische asielzoekers te kunnen uitzetten heeft Nederland afspraken gemaakt met Somalische warlords, onder wie voormalige vertrouwelingen van de in 1991 verjaagde dictator Siad Barre. Onder hen is generaal Mohamed 'Morgan' Said Hersi, die in 1988 de troepen aanvoerde die de Noord-Somalische stad Hargeisa met de grond gelijkmaakten en duizenden burgers afslachtten.

Naast Morgan hebben buitenlandse zaken en justitie de afgelopen maanden vele 'lokale leiders' in Somalië gepolst, waaronder de 'minister van buitenlandse zaken' van de krijgsheer Aidid, zo blijkt uit vertrouwelijke stukken van beide departementen. Daarbij stond de vraag centraal of in Nederland uitgeprocedeerde clangenoten van deze leiders welkom zijn in de gebieden waarover zij gezag claimen.

Een ambtenaar van buitenlandse zaken bezocht Morgan, in Somalië bijgenaamd de 'slachter van Hargeisa', in maart in de stad Kismayo. Met deze “in Kismayo onbetwiste leider”, zoals de ambtenaar hem omschrijft, is afgesproken dat Nederland dit jaar veertig Somaliërs, allen behorend tot de Darod-clan, naar Kismayo zal uitzetten. Ze zullen in groepjes van drie à vier via Kenia worden vervoerd, met toestellen van “Keniase chartermaatschappijen die routinematig passagiers en qat (licht verdovend middel) naar Kismayo vliegen”, zo stelt het rapport letterlijk. “Gezien de sterke afhankelijkheid van qat bij de lokale bevolking worden de betrokken maatschappijen bij de landing met veel egards behandeld.”

Morgan, schoonzoon van wijlen de dictator Barre, beval niet alleen de massamoord in Hargeisa, maar veroorzaakte ook daarna een serie bloedige conflicten die aan nog eens duizenden mensen het leven heeft gekost. Bij buitenlandse hulporganisaties staat hij in een kwade reuk omdat hij hen exorbitante bedragen afperste in ruil voor 'bescherming'. De handel in de softdrug qat is een belangrijke bron van inkomsten voor deze 'oorlogsmisdadiger', zoals de Amerikaanse gezant in Somalië, Robert Oakley, hem ooit noemde. Qat, dat gevoelens van moeheid en honger onderdrukt, speelt een belangrijke rol in de burgeroorlog. Veel Somaliërs besteden een groot deel van hun inkomsten aan qat. In de handel, die in handen is van elkaar bestrijdende warlords, gaan miljoenen om. Uit vertrouwelijke stukken blijkt ook, dat justitie en buitenlandse zaken verschillen van inzicht over de machtsstructuren in Somalië, en over de mate van veiligheid voor teruggewezen asielzoekers. Een ambtenaar van justitie rapporteerde in mei, op basis van drie bezoeken aan Djibouti, dat “alle 23 clanleiders” van Somalië bereid zijn over terugkeer van asielzoekers te praten - een analyse die op gespannen voet staat met het feit dat Somalië ettelijke tientallen clans kent, en een veelvoud aan 'leiders'. De ambtenaar meende ook te kunnen bogen op een terugkeer-akkoord met leiders in Bosaso. Maar buitenlandse zaken wees drie weken geleden uitzettingen naar deze regio als onverantwoord af.

Nog steeds voeren beide departementen een clan-oorlogje over Bosaso. Maar ook op buitenlandse zaken is kennelijk onenigheid. Op 28 juni verklaarde een ambtenaar op een rechtszitting in Amersfoort: “Uitzettingen naar Bosaso zijn voorlopig niet aan de orde.” Een woordvoerder van het departement zei gisteren echter desgevraagd: “Dat zegt niets. Hij sprak daar niet namens buitenlandse zaken, maar was door de rechter opgeroepen als getuige-deskundige.”

- Vervolg op pagina 5

'Die schietpartij was een incident' VERVOLG VAN PAGINA 1

Buitenlandse zaken heeft zich vorige maand lelijk verkeken op de complexe, en steeds schuivende lokale verhoudingen in Somalië - waarop vele VN-missies al de tanden hebben stukgebeten. Een uitzetting naar de stad Gabahare liep uit op een schietpartij, een heropleving van lokaal geweld en verlies van het door Nederland gecharterde vliegtuig. Twee Nederlandse ambtenaren moesten hals over kop naar Kenia vluchten.

Over deze uitzetting bestond een afspraak met de warlord Omar Hadji Mohamed, bijgenaamd 'Masala', ooit 'kroonprins' van Siad Barre. In maart rapporteerde de bezoekende ambtenaar van buitenlandse zaken al wel dat de autoriteit van de man onduidelijk is, en dat hij zaken had gedaan met “een niet geheel duidelijke mix van lokale notabelen, clanoudsten en districtsbestuurders”.

Volgens Somalische bronnen ontaarde de uitzetting doordat clangenoten Masala's leiderschap betwistten. De Nederlandse ambassade in Nairobi betwijfelt in een rapport, eind vorige maand, of “de autoriteiten” in Gabahare hun gezag “willen of kunnen uitoefenen” op de groep die het vliegtuig gestolen heeft. Het vliegtuig zou pas vrijkomen als Nederland de vier uitgezette asielzoekers terugneemt. Inmiddels heeft Masala Nederland verzocht de uitzetting van asielzoekers te staken.

Maar een woordvoerder van justitie zei gisteren dat Nederland “doorgaat met het voorbereiden van uitzettingen naar alle delen van Somalië, uitgezonderd Mogadishu. Dat geldt ook voor Gabahare. De overval en schietpartij beschouwen we als een incident. We hebben alle vertrouwen in Omar Hadji Mohamed.”

Zelfbenoemd

“Schandalig”, noemt Rakiya Omaar, directeur van de mensenrechtenorganisatie African Rights, de Nederlandse afspraken met “zelfbenoemde leiders”. Ze verwijt de ambtenaren een “totaal gebrek aan kennis”, dat beruchte warlords in de kaart speelt. “Hoe kan Nederland Morgan, aan wiens handen het bloed van tienduizenden mensen kleeft, 'de onbetwiste leider van Kismayo' noemen? Na Siad Barre is hij de eerst verantwoordelijke voor de verwoesting van Somalië. Dat hij in Kismayo de macht heeft, maakt hem nog geen 'leider', in de normale betekenis.”

Dat Justitie daarover niet inzit, blijkt uit een rapport van de ambtenaar die in Djibouti onderhandelde. “Indien de Somalische leiders serieus willen worden genomen, dan moeten zij ook tonen zich te willen bekommeren om hun eigen mensen”, hield hij zijn partners voor. Omaar: “De redenering is kennelijk: in Somalië worden mensen niet vervolgd, want daar is geen centraal gezag.”

Ook hekelt ze Nederland omdat het Somaliërs niet zelf de keuze geeft waar zij in Somalië worden uitgezet. “Ik vind het mensonterend dit buiten hen zelf om te beslissen, louter op grond van hun afkomst.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden