Uitgekiend opgebrand

Met zijn besluit om juist nu terug te treden bewijst Boris Jeltsin dat zijn presidentschap meer was dan een pendelreis tussen wodkafles en ziekenhuisbed. De vlam heeft zijn moment van doven zorgvuldig gekozen.

Zijn vertrek kwam jaren later dan verwacht, en toch nog als een verrassing. In zijn laatste trage, grommende toespraak als president heeft Boris Jeltsin zich opnieuw een meester getoond in het kiezen van het moment. Hoewel er van de agressieve politicus die zijn tegenstanders angst inboezemde weinig meer over was, het politiek instinct van Jeltsin (en zijn staf) blijft verbazen.

Een decennium geleden was Jeltsin nog een geweldenaar, een toonbeeld van macht. Iemand die hoog uittorende boven Michael Gorbatsjov, toen hij de toenmalige Sovjet-leider dwong de communistische partij van de Unie op te heffen. Massief aanwezig, met zijn barse stem de boventoon voerend. Uiterlijk een echte Rus: een vierkant hoofd, grijze haren, hoge jukbeenderen, een krachtige mond en kleine felle oogjes. Door weinig anders gedreven dan door macht, ,,zijn enige ideologie, zijn passie, zijn enige liefde en zijn maitresse'', concludeerde zijn voormalige woordvoerder Vjatjeslav Kostikov.

Jeltsin heeft zichzelf altijd gezien als een lastpak en een doorzetter. ,,Ik ben niet gemakkelijk, nogal kortaangebonden en halsstarrig'', zei hij eens. In zijn autobiografie (Getuigenis van een opposant), beschreef hij trots hoe de licht beschonken, orthodoxe priester in zijn geboortedorp Boetka hem in het doopvont liet vallen en de kleine Boris er maar net op tijd weer uitkreeg. ,,Ach'', zei vader Jeltsin, ,,als hij deze beproeving heeft doorstaan wordt het vast een sterke jongen.''

Zijn ouders, zo schreef Jeltsin, ploegden de grond, zaaiden het graan en leefden net als iedereen. Hij groeide op in de jaren dertig, een periode waarin boeren de kolchoz in werden gedreven, wat tot misoogsten en hongersnood leidde. De extreme armoede dreef het gezin uiteindelijk naar de stad, zoals zoveel boerenfamilies in Rusland. In Sverdlovsk leefden de Jeltsins samen met tien andere gezinnen in een staalplaten barak, waar de vloer als slaapplaats diende en een geit de kachel vormde. Een vreugdeloos leven, volgens Boris.

Dit verleden vormde zijn karakter en lag ook aan de basis van zijn - ooit - enorme populariteit onder gewone Russen. Jeltsins kracht lag in het vermogen zijn machtswellust te koppelen aan een boers soort populisme. Het onderscheidde hem in de jaren tachtig van de traditionele Sovjet-leiders, zoals Gorbatsjov, die hun autoriteit ontleenden aan hun positie binnen het partijapparaat. Maar Jeltsin verschilde ook van dissidenten en andere intellectuelen. Hij boezemde mensen als Solzjenitsin, Javlinski en Sobtsjak angst in met zijn 'ruwe volkskracht'. ,,Jeltsin roept de angst op voor de duistere Russische massa's, de herinnering aan de pogroms'', omschreef in 1989 een joodse intellectueel uit Moskou de gevoelens bij veel van zijn collega's.

Jeltsin werd in 1985 naar Moskou gehaald door Gorbatsjov, die onder de indruk was van het werk dat Jeltsin had verricht in zijn geboorteregio Sverdlovsk (het huidige Jekaterinenburg). Jeltsin had daar het hele lokale bestuur doorlopen, hier en daar een superieur passerend, en vooral opvallend door zijn daadkracht. Hij was weliswaar lid van de communistische partij - een noodzakelijk stap -, maar eerder technocraat dan politicus.

Als eerste-secretaris in Moskou ontpopte hij zich als een extroverte en grof-charmante man. Hij bleek te beschikken over een haarfijn gevoel voor wat er onder de mensen leefde. Tussen 1985 en 1987 was hij regelmatig te vinden in de lange rijen van Moskovieten voor de winkels, delend in de frustraties over het mislukte 'systeem' en de gebrekkige perestrojka. Hij bekeek de treurige staat van de gebouwen, veroordeelde de lekkages, en beloofde de corruptie in de bouwsector uit te roeien. Hij ontsloeg op grote schaal ambtenaren en zocht de publiciteit om veranderingen te forceren. Jeltsin kwam tot de conlcusie dat de communistische partij geen toekomst had. Hij moet het hebben aangevoeld, want zijn instinct is altijd sterker geweest dan zijn vermogen tot analyseren.

Zijn harde maatregelen in Moskou, die overigens niet uitzonderlijk veel resultaat hadden, bezorgden Jeltsin een groot aantal vijanden. Gedesillusioneerd over de tegenwerking viel hij in 1987 de partijleiding aan. Onmiddellijk werd Jeltsin verbaal afgemaakt, onder anderen door Gorbatsjov, die hem 'politieke en theoretische hulpeloosheid' verweet. Ook zou hij in Moskou resultaten hebben willen boeken ,,door middel van druk, intimidatie en schaamteloos bestuur per decreet''. Het was een verwijt dat Jeltsin nog vaak zou horen.

Zijn ontslag maakten van Jeltsin een martelaar. Ze verschaften hem morele onafhankelijkheid ten opzichte van zijn superieuren in de Sovjet-hiërarchie. Die waren geschokt, niet alleen vanwege zijn harde aanval, maar ook omdat Jeltsin vrijwillig brak met de privileges die bij een toppositie hoorden: datsja's, auto's, goedkope levensmiddelen. Jeltsin zelf noemde het later een 'wanhoopsgebaar' en een 'schreeuw van de ziel', niet ingegeven door een duidelijke visie op wat er moest gebeuren. Duidelijk was dat Jeltsin grote moeite had autoriteit boven zich te dulden. Het maakte hem tot de eerste 'dissident van binnenuit', de opposant die de kneepjes van de machtspolitiek beheerste.

In die periode kwamen ook Jeltsins grote zwaktes aan het licht. Hij bleek zo paranoïde als hij machtsbelust was, zo wispelturig, depressief en onzeker als daadkrachtig. Het machtsspel putte hem uit en vrat aan hem, geestelijk èn lichamelijk. In het decennium dat volgde zou hij zich op cruciale momenten terugtrekken, dan weer lijdend aan een hartkwaal, dan weer belandend in een diepe psychische crisis. Dat gebeurde voor het eerst in 1987, toen Jeltsin hartklachten kreeg. In december 1994, toen Russische troepen Tsjetsjenië binnentrokken, werd hij juist op dat moment aan zijn neus geopereerd. En in 1996 - toen hij dansend en zingend zijn herverkiezing als president had veiliggesteld - stortte hij in, om pas acht maanden later de macht weer naar zich toe te trekken. In de tussentijd onderging hij een vijfvoudige bypass-operatie en leed hij aan een dubbele longontsteking.

Boris Jeltsin werd de eerste Russische leider die via de stembus aan de macht kwam en was daarmee degene die het meeste profijt had van Gorbatsjovs hervormingen. In maart 1989 werd hij met bijna negentig procent van de stemmen gekozen als vertegenwoordiger van Moskou in het Volkscongres, het voormalige Sovjet-parlement. Het partij-apparaat ging hard in de aanval om Jeltsins populariteit te smoren. Zo toonde de televisie opnames van een lezing in de Verenigde Staten, waar Jeltsin traag bewoog en sloom sprak. Openbare dronkenschap, was de suggestie. Jeltsin zelf beweerde dat men de band vertraagd had afgespeeld. Een Amerikaans journalist vergeleek de Rus met 'een circusbeer op een skateboard'.

De kritiek schaadde Jeltsin niet; zij versterkte eerder zijn reputatie als vertegenwoordiger van het volk. In mei 1990 werd hij gekozen als voorzitter van de Opperste Sovjet in Rusland en een jaar later als president van de republiek. Hij versloeg met grote voorsprong partijkandidaat Nikolaj Rizjkov en de nationalist Vladimir Zjirinovski. En hij stond aanzienlijk sterker dan Gorbatsjov en het partij-apparaat, die een machtsbasis onder het volk ontbeerden.

In deze jaren bevond Jeltsin zich op het toppunt van zijn macht. Meer drijvend op zijn intuïtie dan op zijn scherpe perceptie van de situatie, nam hij opvallende beslissingen. Zo vloog hij naar de Baltische staten, toen Sovjet-elitetroepen veertien Litouwers doodden in een poging de steeds sterker wordende roep tot onafhankelijkheid te smoren. Een woedende Jeltsin riep de Russische dienstplichtigen op niet te schieten en plaatste daarmee de natie Rusland frontaal tegenover het politieke instituut Sovjet-Unie.

Een half jaar later, toen een kleine groep conservatieven probeerde met een staatsgreep de desintegratie van de Sovjet-Unie te stoppen, klom hij bovenop een tank bij het parlementsgebouw om als eerste de coup te veroordelen. Hoewel de staatsgreep weinig kans van slagen had - de coupplegers waren vooral dronken, zonder helder plan, en zonder de durf geweld te gebruiken - haalde Jeltsin maximale publiciteit uit de gebeurtenis. Het betekende het einde van de Sovjet-Unie. Jeltsin dwong enkele dagen later Gorbatsjov de communistische partij op te heffen en vier maanden later tekende hij met de oprichting van de Gemeenschap van de Onafhankelijke Staten - een samenwerking van voormalige Sovjet-republieken - het definitieve overlijdensbericht van de socialistische heilstaat.

Als president van Rusland had Jeltsin in de eerste jaren een machtsmonopolie. De communisten waren volledig in diskrediet gebracht, de nationalisten hadden nog maar beperkte status, en de meeste democraten hadden leiderschap noch politieke basis. Jeltsin kon heersen via een bijna Byzantijns stelsel van hofpolitiek: bluffend en schofferend, met mensen schuivend alsof het pionnen waren, opererend als een grootvader tenmidden van ruziënde kinderen die allemaal zijn aandacht vroegen. En zich steeds aanpassend aan nieuwe omstandigheden, zonder een duidelijke politieke lijn te kiezen of zich teveel te laten leiden door een ideologie.

Daarin school ook zijn zwakte: als manipulator in een permanent veranderend systeem was hij altijd meer bezig met het proces dan met het resultaat. Het resulteerde in paradoxale wijzigingen van standpunt, met desastreuze gevolgen voor de lange termijn. Zo presenteerde hij zich in de eerste jaren van zijn presidentschap als een westers-georiënteerde democraat, die zijn volle gewicht gooide achter het radicale economische hervormingsprogramma van Jegor Gajdar en Grigori Javlinski. Later toomde hij hen in en verlaagde het tempo van de hervormingen. Uiteindelijk stond hij zelfs toe dat communisten zetels kregen in de regering-Primakov.

Jeltsin bleek ook op andere vlakken een vat vol tegenstrijdigheden. Zo probeerde hij geweld te vermijden, maar verordonneerde hij wèl tot tweemaal toe de inval in Tsjetsjenië, met tienduizenden doden als gevolg. Hij beweerde naar een rechtsstaat te streven, maar liet in 1993 wel het parlement beschieten dat hem wilde afzetten. Hij stelde vervolgens een grondwet op die de president vergaande bevoegdheden gaf.

Jeltsin goochelde met het Russisch nationalisme en de Orthodoxie, om anderen de wind uit de zeilen te nemen. Zo draaide hij tot het laatste moment over de vraag of hij bij de herbegrafenis van tsaar Nicholaas II zou zijn. En toonde hij zich in het begin pro-Amerikaans, om - toen de aanhang van communisten en nationalisten groeide - steeds vaker de confrontatie met Washington te zoeken.

Jeltsins visie, concludeerde de econoom en latere burgemeester van Moskou Gavril Popov al in 1987, bevatte geen economische hervormingen of democratie van onderop, maar uitsluitend bevelen van boven en eindeloze wijzigingen in de personeelsbezetting. Dat laatste kon gepaard gaan met bulderende reprimandes en volstrekte willekeur. In april 1998, bijvoorbeeld, toen hij na vijf jaar trouwe dienst Viktor Tsjernomirdin ontsloeg, orakelde Jeltsin dat de vertrekkende premier een goed beleid had gevoerd dat zou, waarvoor hij een medaille verdiende en dat zeker zou worden voortgezet. Waarop iedereen zich verbijsterd afvroeg waarop het ontslag dan was gebaseerd. Vorig jaar herhaalde zich dat tafereel bij een berustende premier Primakov en een geschokte premier Stepasjin.

Jeltsin heeft zich, kortom, bekwaam getoond in het politiek overleven en het behouden van macht. Hij was vooral gericht op de uiterlijke vormen daarvan, zoals het codekoffertje voor de kernwapens. In 1996, toen Jeltsin na een zware hartoperatie uit zijn narcose bijkwam, had hij de ogen nauwelijks open of hij eiste het koffertje alweer op. Het moet hem pijn hebben gedaan dat hij het vrijdag aan waarnemend president Poetin moest overdragen.

De laatste tijd begonnen er, naast de fysieke problemen, steeds meer geestelijke problemen te komen. De presidentiële fouten deden menige teen krommen. Zo kwalificeerde Jeltsin in 1997 Duitsland en Japan ten onrechte als kernmachten en sloeg hij zoveel wartaal uit tijdens een persconferentie met Clinton dat zijn staf zich genoodzaakt zag hem af te breken. Hij was in de laatste zes maanden van 1999 nog maar twee keer in het buitenland te zien, in Turkije en in China.

Jeltsins hardste critici vinden dat hij sinds 1995 eigenlijk alleen maar heeft gependeld tussen ziekenhuis en datsja, en voor Rusland niets zinvols meer heeft kunnen doen. Maar alleen al de wijze waarop hij en zijn entourage Poetin naar de politieke top hebben geloodst, bewijst dat dat een te beperkte visie is.

Tegen de Britse Times zei Jeltsin in 1990 dat ,,een man moet leven als een grote heldere vlam, zo fel brandend als hij kan. Aan het eind is hij opgebrand. Maar dat is altijd nog beter dan een miezerig pitje.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden