Uiterst rechts van de Heilige Vader

Traditionalistische katholieken en extreem rechts zijn nauw verweven in Frankrijk. Ze zijn anti-Joods, anti-islam en anti-democratisch, zo toont een tv-documentaire die tot opschudding leidde. ’Wij zijn de facho’s. Onze huwelijksreis gaat naar Auschwitz.’

Marijn Kruk

Op een paar oude dametjes met zwarte haarnetjes na zijn de kerkbezoekers van de Saint Éloi-kerk in de Zuid-Franse stad Bordeaux opvallend jong. Goed geklede jongens en meisjes met de uiterlijke symbolen van de lokale bourgeoisie: smaakvolle zwarte jurkjes voor de meisjes, nonchalant over de schouders geknoopte truien voor de jongens.

Niet direct het publiek dat je zou verwachten in dit belangrijk bastion van traditionalisme. Want dat is de Saint Éloi: hier wordt vastgehouden aan de inhoud en de vorm van het katholieke geloof zoals dat was vóór de moderniseringen die het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) doorvoerde. Toepasselijk wordt de mis op deze zondagochtend dan ook opgedragen in het Latijn.

Alles begon een paar maanden geleden met de documentaire ’À l’extrême droite du Père’ (Uiterst rechts van de Heilige Vader). Hierin maakte een undercover journalist van televisiezender France 2 een rondgang langs het informele netwerk van clubjes en scholen die aan de Saint Éloi zijn gelieerd. Een flatterend beeld van de kerkgemeenschap leverde dat niet op.

De rondgang begon in het clubhuis van Dies Irae, een jongerenvereniging die samenkomt op een steenworp afstand van de kerk. Dezelfde jongens en meisjes als op zondag in de mis, maar nu tegen een decor van Frankische kruizen, het symbool van het met de Nazi’s collaborerende Vichy-regime.

De jongeren spreken over de omverwerping van de Franse democratie. Ene Antoine vertelt dat Dies Irae in iedere Franse stad dependances hoopt te stichten. Daarbij zegt hij zich te laten inspireren door ’The Turner Diaries’, de roman van de Amerikaan William Luther Pierce uit 1978, die wel de ’Bijbel van racistisch rechts’ wordt genoemd, omdat hij de omverwerping van de federale regering en de uitroeiing van alle Joden en niet-blanken beoogt.

Openhartig ventileert Antoine’s vriend Ludo zijn haat tegen het Tweede Vaticaanse Concilie. In de documentaire zegt hij er geen enkele moeite mee te hebben een hervormingsgezinde priester ’tot moes te slaan’. Evenmin zou hij er mee zitten ’een paar moslims aan het mes te rijgen’. Dies Irae, zo stelt hij, is ’op kruistocht’.

„Zo’n kruistocht is noodzakelijk”, zo krijgt de undercover journalist ook te horen van de priester van de Saint-Éloi bij wie hij zich aanmeldt om catechisatie te ontvangen. „De islam is een oorlogszuchtige religie”, zo zegt de priester, nadat hij eerst het leerstuk van de ongelijkheid der rassen heeft aangeroerd. „Het is nodig voorbereidingen te treffen, zich te organiseren voor een religieuze oorlog.”

De documentaire toont ook beelden van Saint-Projet, een privéschool gelieerd aan de Saint Éloi. In de klas moeten vooral de joden het ontgelden. „Wij zijn facho’s (fascisten, red.), onze huwelijksreis voert naar Auschwitz”, zo zingen drie elfjarige jongetjes tijdens de les. En: „Joodje, joodje. Als je gierig bent dan sturen we je naar een kamp ten noorden van Berlijn.”

Wanneer de undercover journalist hen vraagt waarom ze zo onaardig over de Joden spreken antwoorden ze: „Omdat ze Christus hebben vermoord.”

De uitzending leidde in Frankrijk tot veel commotie. In de nationale media werd schande gesproken en in Bordeaux besloot de burgemeester een gerechtelijk onderzoek in te laten stellen.

Op haar beurt toonde de kerkgemeenschap van de Saint-Éloi zich uiterst verontwaardigd over de uitzending. De advocaat van de kerk ontkende iedere band tussen de kerkgemeenschap en Dies Irae en stelde dat de leerlingen van Saint-Projet door de onderzoeksjournalist van France 2 waren opgehitst.

Nicolas Senèze, auteur van ’La Crise intégriste’, een recent verschenen boek over de traditionalistische beweging, was zeer te spreken over de documentaire. „Ik heb vooraf het ruwe materiaal kunnen bekijken en geloof me maar: met de kwaliteit van de uitzending is niets mis.”

Wat de uitzending volgens Senèze overtuigend laat zien is de verwevenheid tussen traditionalisten – wiens aantal hij op honderdduizend schat – en extreem-rechts in Frankrijk. „In de negentiende eeuw vonden rechts Frankrijk en de katholieke kerk elkaar in hun afkeer van de Franse Revolutie. Later opnieuw in hun verzet tegen de Derde Republiek (1870-1940). Zo herkenden veel traditioneel ingestelde katholieken zich in de doelstellingen van de ’Action française’ van Charles Maurras die erop uit was de monarchie in ere te herstellen.”

Maurras (1868-1952) was de man die in de eerste helft van de vorige eeuw de ’decadentie’ van Frankrijk hekelde – ten prooi als dat naar zijn idee gevallen was aan een complot van protestanten, joden, vrijmetselaars en binnen de landsgrenzen residerende vreemdelingen.

Na de nederlaag tegen de Nazi’s in 1940 schaarde Action française zich als één man achter het door maarschalk Pétain geleide Vichy-regime dat actief met de Duitse bezetter zou collaboreren.

Dat er in traditionalistische kerken als de Saint-Éloi in Bordeaux of de Saint-Nicolas du Chardonnet in Parijs nog steeds missen wordt opgedragen ter ere van de later wegens landverraad ter dood veroordeelde Pétain is volgens Nicolas Senèze geen toeval. „Vanouds hebben traditionalisten een voorkeur voor een hiërarchisch georganiseerde samenleving.”

Senèze noemt Marcel Lefevbre, die tot zijn dood in 1991 het boegbeeld van de traditionalistische beweging was. „Hij had veel sympathie voor autoritair geleide regimes als die van Salazar in Portugal of Pinochet in Chili.”

Het Tweede Vaticaanse Concilie noemde Lefevbre ’de Revolutie binnen de katholieke kerk’ en de hier daarbij doorgevoerde hervormingen beschouwde hij als een ware oorlogsverklaring. Vanaf 1969 verschanste Lefevbre zich met een groepje getrouwen in het Zwitserse Écône, waar hij de Priesterbroederschap Sint Pius X oprichtte. Niets meer wilde hij te maken hebben met het ’ketterse’ Rome. In 1988 werd Lefebvre uit de moederkerk gezet toen hij zonder pauselijke toestemming vier bisschoppen wijdde. Ook deze ’bisschoppen’ werden geëxcommuniceerd. Daarmee kwamen tegelijk de volgelingen van Lefevbre buiten de kerk te staan.

Met name paus Benedictus XVI heeft actief aangestuurd op een verzoening. Tenslotte werd in 2009 de excommunicatie van de vier door Lefevbre gewijde bisschoppen opgeheven. Maar deze toenaderingpogingen bleken niet zonder risico. Eén van de vier ’Lefevbre-bisschoppen’, schokte daags voordat zijn excommunicatie zou worden opgeheven de wereld met uitspraken waarin hij de Holocaust bagatelliseerde en het bestaan van de gaskamers in naziconcentratiekampen ontkende. En nu is er dus weer die affaire rond de documentaire over de Saint-Éloi in Bordeaux.

Zeer gênant voor het Vaticaan, meent Nicolas Senèze. Volgens hem duidt deze laatste affaire erop dat er in de verhoudingen tussen Rome en de traditionalisten vooralsnog sprake is van eenrichtingsverkeer. „Rome toont zich bereid tot concessies, maar de traditionalisten houden hun poot stijf. Zij zien de gestes van de paus niet als een gunst, maar als een aanmoediging van hun bijzondere missie, dat wil zeggen: hun strijd tegen kerkhervormingen van het Tweede Vaticaanse Concilie.”

Het grootste probleem is volgens Senèze dat de traditionalisten in de negentiende eeuw zijn blijven hangen. „Hun doctrines zijn verkalkt. Iemand als Benedictus XVI is in staat om de hervormingen van het Tweede Vaticaanse Concilie overeind te houden én zich tegelijk uit te spreken tegen de uitwassen ervan. De traditionalisten missen die theologische vermogens.”

Bij het naar buiten gaan willen de kerkgangers van de Saint-Éloi niet met een journalist spreken. Een man wijst op de barsten in de etalageruit van de religieuze boekwinkel aan de overkant van de straat. Hij mompelt: „Er is hier al genoeg rotzooi.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden