Uiterst leesbare introductie in het verlichtingsdenken

De schrijver

De Britse schrijver Anthony Gottlieb studeerde filosofie in Cambridge en Londen. Meer dan twintig jaar werkte hij als correspondent en redacteur voor het tijdschrift The Economist. Hij publiceert artikelen en boekbesprekingen in The New York Times en andere bladen. Zijn eerdere boeken zijn 'Socrates' en 'De droom der rede', dat in het Nederlands is vertaald.

Het boek

'De droom der Verlichting' is het vervolg op 'De droom der rede', waarin de geschiedenis van de filosofie in de Oudheid, Middeleeuwen en Renaissance wordt beschreven. Beide boeken hebben een inleidend karakter. Ze zijn geschreven voor een publiek zonder filosofische voorkennis. Dit tweede deel gaat over belangrijke filosofen uit de zeventiende en achttiende eeuw. Het begint met de Franse filosoof Descartes, in menig opzicht de grondlegger van de moderne filosofie.

Gottlieb rekent Descartes al tot de Verlichting, evenals de andere grote zeventiende-eeuwse filosofen Spinoza, Hobbes, Locke en Leibniz. Zij krijgen in zijn boek allen veel bladzijden toebedeeld, waardoor er betrekkelijk weinig ruimte overblijft voor filosofen als Voltaire en Rousseau, de achttiende-eeuwse vertegenwoordigers van de Verlichting in de gebruikelijke zin van het woord. Immanuel Kant, wiens filosofie vaak als de bekroning van het verlichtingsdenken is beschouwd, wordt in dit boek helemaal niet behandeld. Dat zal ongetwijfeld gebeuren in een derde deel, als dat er ooit komt (Gottlieb-fans hebben zestien jaar moeten wachten op dit tweede deel).

Het is eigenlijk ongelooflijk dat er aan de lange reeks geschiedenissen van de westerse filosofie nog altijd nieuwe worden toegevoegd, terwijl in hoofdlijnen nog steeds hetzelfde verhaal wordt verteld. In zijn keuze van de te bespreken filosofen volgt Gottlieb de canon die door zijn voorgangers min of meer is vastgelegd.

De droom der Verlichting onderscheidt zich wel door een verfrissende aanpak. Ongetwijfeld is het aan Gottliebs journalistieke ervaring te danken dat het een heel toegankelijk en prettig leesbaar boek is geworden, nuchter van toon en waar nodig ook kritisch (hij schrijft bijvoorbeeld ronduit dat de godsbewijzen van Descartes op drijfzand berusten).

Bovendien zorgt Gottlieb voor een levendige afwisseling van filosofische beschouwingen met relevante biografische gegevens en anekdotes, en met commentaren van latere denkers. Zo vinden we in het hoofdstuk over Descartes een (uiterst kritische) reactie van paus Johannes Paulus II, en in het hoofdstuk over Thomas Hobbes wordt diens opvatting over de oorlog vergeleken met de theorie van de hedendaagse psycholoog Steven Pinker.

De helderheid waarmee Gottlieb filosofische ideeën weergeeft, wordt nog verhoogd doordat hij zijn historische aanpak diverse malen doorkruist met een thematische, zodat hij de opvattingen van verschillende filosofen in één hoofdstuk met elkaar kan vergelijken.

In het hoofdstuk over Hobbes bijvoorbeeld komt ook Rousseau uitgebreid aan de orde, bij de behandeling van de ethische vraag of de mensheid oorspronkelijk goed of slecht was. Gottlieb doet de geschiedenis recht door erop te wijzen dat in de beschreven periode de kennisleer of epistemologie helemaal niet de belangrijkste wijsgerige discipline was geworden, zoals veel andere historici hebben beweerd.

Opmerkelijke passage

'Ook op de opvatting dat kennisleer vanaf de tijd van Descartes in het brandpunt van de filosofie kwam te staan en dat geruime tijd bleef, valt wel wat af te dingen. [...] Vormde het kennisprobleem echt het hoofdonderwerp van de filosofie gedurende meer dan twee eeuwen? Het merendeel van de filosofen toentertijd dacht van niet, en als iemand het kan weten, waren zij het.'

Reden om dit boek niet te lezen

Wie al helemaal thuis is in de stof die dit boek behandelt, zal er weinig nieuws in aantreffen.

Reden om dit boek wel te lezen

Alle anderen kunnen er genoeglijke uren mee doorbrengen en er veel van opsteken.

De droom der Verlichting. De opkomst van de moderne filosofie

Anthony Gottlieb

uitg. Ambo/Anthos, 327 blz. euro24,99 (e-boek euro 9,99)

****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden