Uiterlijk een ingenieur, innerlijk een dichter

interview | De Italiaanse filmregisseur Michelangelo Antonioni inspireert nog steeds filmmakers over de hele wereld. Zo ook de Nederlandse Jan-Willem van Ewijk. Samen met hem lopen we over de overzichtstentoonstelling van Antonioni in het Eye Filminstituut.

Michelangelo Antonioni (1912-2007) wordt de meester van de moderne cinema genoemd. Maar wat maakt het werk van de Italiaanse regisseur over wie momenteel in het Amsterdamse Eye Filminstituut een tentoonstelling te zien is, eigenlijk zo bijzonder? "Hij was een vrije geest", verklaart Jan-Willem van Ewijk. "Iemand die de regels van het filmmaken bevroeg, en in de jaren zestig met nieuwe manieren kwam om verhalen te vertellen. Verhalen die mij diep raken."

Van Ewijk is zelf filmmaker. Voor 'Atlantic' nestelde hij zich in een Marokkaans kustplaatsje, om met een lokale surfkampioen als hoofdpersoon een ontsnappingspoging over zee vast te leggen. Per surfplank van Afrika naar Europa. Ter inspiratie keek Van Ewijk vaak naar 'L'Eclisse' van Antonioni. Een verrassende keus.

'L'Eclisse' is een film uit 1962, over het zomerse liefdesleven van een Romeinse vrouw. Nadat ze het uit heeft gemaakt met haar vriend, ontmoet ze een beurshandelaar; een mooie, jonge, snelle vent. Het is een liefde die uiteindelijk niet bestand blijkt tegen zijn materialisme. Aan het slot van de film komt geen van beiden opdagen op de afgesproken plek. Antonioni's camera is er wel. Die blijft in een van de beroemdste scènes in de filmgeschiedenis minutenlang ronddwalen op de lege locatie.

"Toen ik 'L'Eclisse' voor het eerst zag, was ik compleet van de wereld", vertelt Van Ewijk. "Er is een scène waarin hoofdrolspeelster Monica Vitti in de schemering over straat loopt. Ze kijkt naar vlaggemasten die in de wind op en neer gaan, en een tikkend geluid maken. Ik begreep precies wat ze voelde. Afwezigheid. Eenzaamheid. Leegte. Het is ook precies waar 'Atlantic' over gaat. Het zijn gevoelens van verlies en verlangen waarvan ik geen idee heb hoe je ze in woorden zou moeten vangen. Antonioni vond voor die gevoelens beelden. Pure beelden die van buiten gemaakt lijken door een ingenieur en van binnen door een dichter."

Antonioni en het landschap

"Als ik op de tentoonstelling het shot zie uit 'Zabriskie Point' met dat vliegtuigje in de uitgestrekte Amerikaanse woestijn, dan ontroert dat me. Het heeft te maken met Antonioni's visuele kracht. Ik word geraakt door de schoonheid van het landschap, van de manier waarop mensen in zijn landschappen bewegen, en naar de omgeving kijken, in dit geval Death Valley. Antonioni's films gaan vaak over de eenzaamheid en de nietigheid van de mens, maar het is ook alsof de mens in het omringende landschap verlossing vindt, en rust.

"'Atlantic' gaat daar ook over. Het is een film over een man en de zee, zoals 'L'Eclisse' een film is over een vrouw en de stad. Het is jammer dat tegenwoordig zo veel nadruk ligt op karakters en dialogen. Een film als 'Wild', waarin Reese Witherspoon de Pacific Crest Trail afloopt, zou je een anti-Antonioni-film kunnen noemen: dramatisch dichtgemetseld en compleet volgekletst. Van de beroemde wandelroute die van Mexico naar Canada loopt, dwars door Amerika, is nauwelijks iets te zien. Ik kom er op, omdat ik in mijn volgende film ook een reis door Amerika ga maken, een tocht van Kansas naar Californië, via de Rocky Mountains. Door de Antonioni-tentoonstelling voel ik me gesterkt, om die tocht nog strakker aan te pakken."

Antonioni en humor

"Ik begrijp ze niet, mensen die beweren dat Antonioni geen humor heeft. Kijk naar 'l'Avventura', de film zit vol mensen die met elkaar lachen, elkaar uitdagen. Het is misschien een beetje naïeve humor, van iemand uit de jaren zestig, maar ik word daar wel vrolijk van.

"Ik denk weleens dat Antonioni met de blik van een kind naar de wereld is blijven kijken, onbevangen, zonder cynisme of relativering. Het is een blik vol verwondering over de omringende schoonheid, of het nu een zonsopgang is of een vrouw."

Antonioni en vrouwen

"Antonioni had een zwak voor vrouwen. Je kunt hem met recht een vrouwenregisseur noemen. Monica Vitti was zijn muze. Ze maakten begin jaren zestig vier films die tot de hoogtepunten in de Italiaanse cinema horen: 'l'Avventura', 'La Notte', 'L'Eclisse' en Antonioni's eerste kleurenfilm 'Il Deserto Rosso'. Het zijn films waarin Alain Delon en Marcello Mastroianni eigenlijk niet veel meer deden dan om Vitti heen draaien. Mede daardoor werd de Italiaanse actrice - ze is inmiddels 83 - een ster.

"Maar wat zo leuk is aan de tentoonstelling, is dat je ziet dat er ook een periode vóór Vitti was, waarin Antonioni blijkbaar ansichtkaarten van filmsterren spaarde. Ik wist ook niet dat hij in de vroege jaren vijftig al even een andere muze had: Lucia Bosé, een beetje een vergeten filmster. En Miss Italië 1947."

Antonioni en het open einde

"Mijn eerste kennismaking met Antonioni was 'L'Avventura', en ik vond het heerlijk dat het verhaal niet af was, dat ik er zelf op door mocht denken. Bij Antonioni mogen mensen ook staren, en zich vervelen. Hij schept een vrije ruimte, spreekt geen oordeel uit, en dat is voor mij een enorme inspiratie: met respect naar de dingen kijken.

"In Nederland heb je momenteel twee regisseurs die op soortgelijke wijze fascineren: Morgan Knibbe met 'Those Who Feel the Fire Burning', waarin de geest van een verdronken bootvluchteling over Europa dwaalt, en David Verbeek die met zijn nieuwe film 'Full Contact' in het hoofd van een Amerikaanse drone-piloot kruipt. Het wordt weleens vergeten, maar er was een tijd dat je dat dwalen en meanderen ook in grote Amerikaanse films zag, denk aan 'Apocalypse Now', het Vietnam-epos van Francis Ford Coppola. Ook zo'n filmmaker met een onderzoekende houding."

'Michelangelo Antonioni - Il Maestro del Cinema Moderno' is t/m 17 januari te zien in Eye.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden