Uiteenvallend geheugen

null Beeld

Na moeizame uren, gevuld met brokkelige zinnen in een mengsel van Jiddisch, Duits en Engels, stelde de rechter eindelijk die ene, simpele vraag. „Kunt u zich herinneren destijds Iwan Demjanjuk in het kamp te hebben gezien?”

Demjanjuk zelf lag weer roerloos op zijn bed, de pet op zijn gezicht. Het was al na de middagpauze.

Het antwoord was nee. Thomas Blatt, de 82-jarige ooggetuige, kon zich zelfs niet de gezichten van zijn vader en zijn moeder herinneren, vergast op de dag van hun aankomst in Sobibor, de dag waarop hij als vijftienjarige jongen door een SS-er uit de groep werd gevist om zijn schoenen te komen poetsen.

Dit antwoord van Blatt kenden we. Het heeft hier al in een van de bijdragen gestaan. En nog meer goed nieuws voor Demjanjuk: Blatt had tijdens zijn kamptijd nauwelijks contact met de Wachmünner, de kampbewakers waartoe Demjanjuk zou hebben behoord.

Wel zei hij met nadruk dat de Oekraïense bewakers een belangrijke keten vormden in de vernietiging van de Joden. Maar dat was een zin uit een tekstboek, geen ooggetuige verklaring.

Blatts urenlange getuigenis in die gebroken zinnen die veel van hem en de toehoorders vergden, moest de rechtbank een beeld geven van het leven in Sobibor, bijna alsof er een normaal leven mogelijk was in dit kamp van de dood, waarover een zware lijkengeur hing en ’s nachts het vuur van de verbranding hoog oplaaide.

Vertelt u eens hoe uw dag eruit zag, wat voor werk u deed, vroeg bijvoorbeeld een van de rechters en Blatt gaf naar eer en geweten antwoord, en somde een reeks van ’klussen’ op, van het vlechten van dennentwijgen om het prikkeldraad, het rooien van hout in het bos, het sorteren van kleding en bagage, het verbranden van paspoorten, documenten en boeken. Het woord ’klussen’ is van mij, want zo klonken ze een beetje, door de technische, diffuse wijze van vragen: als niet al te zware activiteiten.

Maar toen kwam dat ene zinnetje.

„Het werk in Sobibor was misschien minder zwaar dan in Auschwitz, maar de terreur was vele malen erger.”

In zijn zes maanden in Sobibor heeft de jonge Thomas Blatt geen traan gelaten. Niet om zijn ouders, niet om zijn eveneens vergaste broertje. Want huilen betekende het einde. Je accepteerde af en toe de stokslagen, die je zelf hardop tot 25 moest meetellen, anders sloegen ze je dood.

Thomas Blatt schreef een indringend boek over zijn ervaringen. From the ashes of Sobibor heet het. Het verscheen in 1997, nadat het manuscript dertig jaar op de plank had gelegen, en bevat aangrijpende details. Maar hier mocht niet de scherp formulerende auteur optreden, maar een met woorden worstelende getuige, naar een ver verleden tastend in zijn uiteenvallende geheugen. Een kwelling bijna, voor een oude man.

Er ligt een zekere wreedheid over deze rechtsgang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden