Uitbundig, kitscherig, prachtig

Begin vorige eeuw: Engelse meisjes op het strand. (Trouw) Beeld
Begin vorige eeuw: Engelse meisjes op het strand. (Trouw)

Eigenlijk is Byatts nieuwe roman te dik, schrijft Julie Phillips. Maar het brengt de utopische tijdgeest van honderd jaar geleden wel schitterend tot leven.

Op A.S. Byatt is geen peil te trekken. Soms schrijft ze afstandelijk, soms weet ze het intellectuele en het sensuele juist briljant te combineren.

Pas in 1990, na een kwart eeuw schrijverschap, brak ze met ’Possession’ (vertaald als ’Obsessie’) door naar een groot publiek. Het romantische verhaal over twee jonge literatuurwetenschappers kreeg lovende kritieken en werd bekroond met de Booker Prize.

Byatts volgende boeken vielen minder in de smaak, tot ze vorig jaar opnieuw lof oogstte met ’Het boek van de kinderen’, een historische roman die zich afspeelt in het Engeland van rond 1900. Dat wil zeggen: te midden van de politieke, artistieke en seksuele onrust die de geboorte van het socialisme en het modernisme inluidden. Met zijn 752 bladzijden is Byatts nieuwe roman ongetwijfeld te dik: als een met personages, thema’s en historische details volgepropte rommelzolder. En toch is dit haar beste boek sinds ’Possession’: een meeslepende, betoverende evocatie van een verwarrende en opwindende tijd.

Het verhaal begint in 1895, als in het Londense South Kensington Museum (het latere Victoria and Albert Museum) een groezelige jongen slapend wordt aangetroffen op de afdeling Toegepaste Kunst. Philip, de zoon van een armlastige schilderes van fabrieksaardewerk is van huis weggelopen om aan zijn diepe kunstzinnige behoefte te voldoen. „Ik kom hier om te tekenen. Ik zag dat het museum bedoeld was voor arbeiders, om hen vertrouwd te maken met mooie dingen.”

De curator en de vriendelijke schrijfster die hem daar vinden, zijn er beiden heilig van overtuigd dat kunst de wereld kan veranderen. Via hen raakt Philip betrokken bij de families Wellwood en Fludds. Olive Wellwood is een succesvol kinderboekenschrijfster, die met haar man en zeven kinderen op het Engelse platteland woont. Omringd door haar kroost, in haar idyllisch gelegen huis, lijkt ze op het eerste gezicht een beminnelijke Moeder de Gans. Benedict Fludd lijkt haar tegenpool: hij is een befaamd pottenbakker, maar zijn talent wordt verduisterd door zware depressies. Hij woont in een vervallen herenhuis aan de moerassige kust van Kent, met een aan opium verslaafde vrouw, een verboden rommelkamer, en drie emotioneel beschadigde kinderen.

De periode rond 1900 doet denken aan de jaren zestig: artistiekelingen experimenteren met nieuwe manieren van leven. Er hangt verwachting in de lucht, een zucht naar verandering, een geloof in nieuwe idealen: in vrije liefde, vrouwenrechten en de verheffing van arbeiders. Als Philip bij de verlichte Wellwoods kennismaakt met verkleedpartijen en knutselprojecten, weet hij niet wat hij ziet. „’School’ betekende voor Philip een donkere ruimte bij de kerk, met lange banken en een bedompte atmosfeer van ongewassen lichamen, verward denken en een priemende angst voor het rietje. Hier, in een kamer vol licht, met bloemetjesstof langs de ramen, was iedereen aan het werk [] De meisjes droegen kleurige schorten, als bonte vlinders, Dorothy koningsblauw, Phyllis donkerroze, Hedda scharlaken.”

Maar deze progressieve ouders worden zo in beslag genomen door hun volwassen preoccupaties – schrijven, bankieren, overspel, kunst – dat ze vergeten hun kinderen op te voeden. Byatts roman gaat vooral over hen: over Philip, over de kinderen van Wellwood en Fludd, over hun neven en nichten, vrienden en vriendinnen, en hoe ze worstelen om zichzelf op te voeden. Philip wordt Fludds leerling. Dorothy Wellwood studeert medicijnen en ontdekt een geheim over haar vader. Charles Wellwood flirt met het anarchisme; Julian Cain flirt met mannen; Hedda Wellwood wordt gevangengezet omdat ze actie voert voor vrouwenkiesrecht. Byatt voert ons van een anarchistische cel in Londen naar een women’s college in Cambridge en een commune in Italië. Intussen denkt iedereen na over seks. Zo schrijft Byatt over Philips zus Elsie: „Ze was nu op een leeftijd waarop ieder stukje van haar huid strak stond van de behoefte aangeraakt en gebruikt te worden. [] Ze brandde.”

Het centrale thema van het boek is de destructieve uitwerking van kunst op het gezin van de kunstenaar. In het geval van de kwaadaardige Fludd is dat evident. Maar ook Olive’s kinderen hebben te lijden onder hun moeders artistieke ambities, ondanks al hun vrijheid en fantasie. De aangrijpendste, meest tragische verhaallijn in het boek is die van Olive’s bijna obsessieve liefde voor haar oudste zoon, de blonde, dromerige Tom. Een liefde die hem, als een soort Peter Pan, in het kind-zijn gevangen houdt. Zoals een van Byatts personages het verwoordt: kunst vraagt offers, en niet altijd van de kunstenaar zelf.

In Byatts interpretatie heeft het Britse fin de siècle veel weg van de fantasiewereld uit kinderboeken: een schemerig poppentheater in München, Fludds afgelegen huis, de jugendstil paviljoens en decoraties van de Wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs. Bladzijdenlang weidt ze uit over de wandtapijten van William Morris, de sieraden van Lalique en de beelden van Rodin. Het boek is gelardeerd met sprookjesmotieven: dubbelgangers, slaapwandelaars, geheime plekken in het bos.

Byatt weet van geen ophouden en lang niet alle verhaallijnen worden bevredigend afgerond, zelfs niet als de Eerste Wereldoorlog korte metten heeft gemaakt met alle utopische fantasieën. Ik kan me voorstellen dat sommige lezers daar gek van worden.

En toch is dit een heerlijk boek, een panoramische, encyclopedische, intellectuele soap, die je laat meeleven met de levens van alle worstelende personages. Het is zelf een jugendstil Gesamtkunstwerk: sexy, uitbundig, overdadig, kitscherig, prachtig.

(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden