'Uit menselijk oogpunt is er wezenlijk iets mis met Bibi'

Sommigen spreken over Bibi Netanjahoe als 'een historische vergissing', wat dat ook moge betekenen. Anderen zeggen 'Alleen Bibi kan de vrede sluiten'. Wat is de betekenis van Benjamin Netanjahoe in de Israëlische geschiedenis, gegeven het feit dat Israël juist nu in het vredesproces met de Palestijnen is verwikkeld? Volgens A.B. Yehoshua, een van Israëls meest vooraanstaande schrijvers, is Netanjahoe 'op zijn eigen ingewikkelde manier' meer dan een vergissing.

INEZ POLAK

De kwestie krijgt iets plechtigs nu er een vroegtijdig einde aan de regering van Benjamin Netanjahoe dreigt te komen. De afgelopen weken is de Israëlische premier zijn meerderheid in het parlement en zelfs in de regering kwijt geraakt. Hij dreigt nu zelf vandaag het voorstel te steunen om de verkiezingen te vervroegen.

Het lijkt daarom al bijna een terugblik als A.B. Yehoshua zegt: “Je kan niet spreken van een historische vergissing, want hij is gekozen. Hij is zelfs gekozen door een beslissende meerderheid van de Joden in Israël. Zijn taak was in zekere zin die andere helft van het volk ertoe te brengen zich bij het vredesproces neer te leggen, zich ermee te verzoenen.

Rabin en de Arbeiderspartij konden dat deel niet meekrijgen. Zij stonden voor alles waar het andere deel van Israël niets van moet hebben: links, vrijdenkend, westers. Netanjahoe moest deze mensen de Rubicon over leiden. Dat is zijn historische functie.

Rabin en Peres is het overigens niet zo heel anders vergaan. Ook zíí moesten leren inzien dat ze niet om de Palestijnen heen konden, dat ze direct zaken moesten doen met de Palestijnen. Zo heeft de realiteit nu ook Netanjahoe gedwongen verder te gaan met het vredesproces van Oslo. Hij heeft dat aanvaard op zijn eigen ingewikkelde, ontwijkende manier. Zijn eigenlijke doel is om een zo minimaal mogelijke prijs te betalen.''

U gaat ervanuit dat zich een proces heeft voltrokken dat van tevoren vaststond.

“Sommige dingen staan ook van tevoren vast. Waarom wisten we hoe het zou aflopenin Vietnam? En in Zuid-Afrika en Algerije? Omdat vasthouden aan de heerschappij over die gebieden een te zware tol vergt van een democratische samenleving. En omdat er geen halve bezetting of verlichte bezetting bestaat, moet het wel zo eindigen. Dat is makkelijk in te zien als je naar andere samenlevingen kijkt. Het is mij al dertig jaar duidelijk dat het hier ook zo zou eindigen.”

Maar u bent hier geen buitenstaander.

“Mijn invalshoek is die van een intellectueel, waardoor ik er anders naar kan kijken. Het was hier moeilijker te voorspellen, want hier lag het ook aan de Arabieren. De Algerijnen wilden hun vrijheid, ze wilden niet Frankrijk vernietigen. In Algerije was het slechts een zaak van de Fransen. Hier hing het af van twee processen, het Israëlische en het Palestijnse. Hier was wederzijdse erkenning nodig.”

Kan Netanjahoe het land wel naar vrede leiden, terwijl hij er zelf innerlijk over verscheurd is? Moet hij als leider niet iets uitstralen waardoor de vrede aantrekkelijk wordt?

“De manier waarop hij het doet is rampzalig. Ik raakte onlangs in gesprek met de fractievoorzitter van de Likoed. Hij had net met Bibi gepraat en hem gevraagd waar hij in hemelsnaam mee bezig was: 'Je hebt net een akkoord gesloten in Wye, en je werpt het volk de vrede toe alsof het een stinkend kadaver is, vol walging!' En dat zegt dan iemand van Bibi's eigen partij.

Netanjahoe opereert als een advocaat. De vrede is voor hem niet een kwestie van verzoening, maar een zaak, een deal. De tegenpartij is zijn vijand met wie hij overeenkomsten sluit. Dat komt, omdat hij de vrede eigenlijk niet wil. Of juister gezegd, hij wil er niets voor geven, hij wil de grond niet opgeven. Niet omdat hij denkt dat Israël anders groot gevaar loopt. De gedachte die er achter zit luidt: 'We zijn een klein volk, maar met potentieel. Er komen hier nog miljoenen Joden uit Rusland en de rest van de wereld'.''

“Ik geloof trouwens dat ook Arafats besluit in 1988 om Israël te erkennen een reactie was op de immigratie uit Rusland. Hij schrok toen hij zag dat er hier miljoenen Joden arriveerden. Anders was hij doorgegaan met dat tijdrekken en dat gemanipuleer van hem. Ook Arafat gaat niet vrijuit. Hetzelfde was nu het geval met het afschaffen van het Palestijnse handvest. Dat hadden ze tot nu toe niet gedaan. Bibi heeft ze gedwongen.”

Is het vanuit dat oogpunt gezien niet beter voor Israël dat Netanjahoe de onderhandelingen voert?

“Het lijdt geen twijfel dat het voor de Israëlische gemoedsrust veel beter is als Netanjahoe de vrede sluit. Wat mij betreft zou het nog beter zijn geweest als een regering van nationale eenheid (van Likoed en Arbeiderspartij) het vredesproces zou hebben begeleid. Maar kennelijk was daar de tijd niet rijp voor. Tegelijkertijd geloof ik dat alleen maar een bepaalde partij 'Oslo' had kunnen sluiten. Een doorbraak kan je niet bewerkstelligen met een gezamenlijke regering van de twee partijen. Maar zo'n regering is wel nodig om het proces te stabiliseren. Ik denk dat dat gaat gebeuren na de komende verkiezingen. Tenslotte zullen die opnieuw eindigen in een gelijk spel. En dan moet je wel samenwerken. Netanjahoe had dat al enkele maanden geleden kunnen voorstellen, als hij een beetje verstand had gehad en niet zo'n controversiële persoonlijkheid was geweest. Uit menselijk oogpunt is er wezenlijk iets mis met hem.”

Is hij nou echt zoveel minder betrouwbaar dan bijvoorbeeld Peres?

“Als men zegt dat hij de slechtste premier is die Israël ooit heeft gehad, dan ben ik het daar niet mee eens. Als je kijkt naar de buitenlandse betrekkingen was Golda Meir erger. Sjamir was zeker slechter dan Netanjahoe. En neem Begin, die de oorlog in Libanon heeft gevoerd. Netanjahoe heeft ons niet in een gevaarlijk, onverantwoord avontuur gestort. Maar hij heeft met zijn leugenachtige manipulaties de politieke cultuur in Israël gedegradeerd. Het is te wijten aan zijn persoonlijkheid, niet eens zozeer aan zijn daden. Waarom moest hij met iedereen om zich heen in een strijd verwikkeld raken en zijn naaste ministers tot razernij brengen? Dat heeft niets met ideologie te maken, maar alles met de persoon Bibi.”

U heeft het over politieke cultuur. Dat is niet alleen Netanjahoe. Dat zijn ook ministers die het presteren tegen de regering te stemmen en toch op hun stoel blijven zitten.

“Klopt. Maar dat komt doordat de onderwerpen het diepst van hun ziel raken. Ministers hebben tegen het akkoord met de Palestijnen gestemd, omdat ze daar ideologisch met hart en ziel tegen zijn. Ze voelen zich in een oorlog verwikkeld om het behoud van een Groot Israël. Voor hen zijn dat vragen van leven en dood, van hun raison d'être. Tegelijkertijd willen ze niet dat de regering valt, omdat dan misschien de Arbeiderspartij aan de macht komt. En dat is vanuit hun optiek nog veel erger. Bij hen is het puur oorlogsgedrag. Dat is iets anders dan wat Bibi doet. Je kan het ook vanuit een ander perspectief bekijken. Je hebt hier te maken met een man die al twee vrouwen heeft versleten en ook de derde al heeft bedrogen. Dat zegt ook wat. Maar laten we het daar maar niet over hebben.”

In hoeverre vertegenwoordigt Netanjahoe het huidige Israël?

“Het is geen toeval dat dit soort van technocratisch Amerikanisme, zonder ideologie, dat advocaterige type is gekozen. Hij vertegenwoordigt zeker bepaalde elementen in de Israëlische mentaliteit.”

Is er sprake van een teloorgang van de ideologie?

“De vraag is wat ideologie behelst. Er was hier een ideologie van een Groot Israël. De Arbeiderspartij heeft eigenlijk nooit die ideologie aangehangen. Ze was altijd een pragmatische partij: als we het land kunnen houden, houden we het. Zo niet, dan niet. Het stond niet in het partijprogram. De Likoed had het wel in haar program. Maar dat is niet het enige wat zo'n partij definieert. Je hebt ook een democratische en republikeinse ideologie, zoals in Amerika. Of de sociaal-democratie en conservatisme, zonder dat het iets te maken heeft met een Groot Israël. De Likoed heeft veel elementen die haar tot een conservatieve partij maken. Alleen was de Groot-Israël gedachte jarenlang de lijm die de partij-ideologie bepaalde. Als er geen Zesdaagse oorlog was geweest (de oorlog van 1967 waarin Israël onder meer de Westoever en Gaza veroverde) was de Likoed misschien al jaren een gewone conservatieve partij geweest.”

Toch voorspellen velen nu een 'Big Bang' in de Israëlische politiek, met de oprichting van allerlei nieuwe partijen, omdat het element van een Groot Israël aan het verdwijnen is.

“Het al dan niet streven naar een Groot Israël was lange tijd de bepalende scheidslijn. Neem de Nationaal Religieuze Partij. Die had een gewone religieuze partij moeten zijn zoals het CDA in Nederland. Maar de Groot Israël-ideologie heeft haar naar rechts gedreven. In de Arbeiderspartij is het sociale element lange tijd weggedrukt door de discussie tussen de duiven en de haviken. De partij telt veel leden die 'duif' zijn als het gaat om de vredesvraagstukken, maar verder zijn ze politiek liberaal of conservatief. Als nu de ideologie van een Groot Israël wegvalt als maatstaf, krijg je automatisch nieuwe verbanden rond maatschappelijke, economische en traditionele vraagstukken.”

Is er een kans dat Israël uiteenvalt in etnische groeperingen, die de nieuwe scheidslijnen gaan bepalen?

“Ook dat kan gebeuren. Die tendens bestaat al. Er is een duidelijke stroom richting 'enclavisering'. Het is een gevaarlijke tendens waarbij Israël wordt onderverdeeld in Arabieren, kolonisten, ultra-orthodoxen, seculieren, Russen, Marokkanen. Maar ook dat zal onderdeel zijn van de nieuwe verdeling in sociaal-democratie, centrum, conservatief, religie en etniciteit.”

Na de moord op Rabin, drie jaar geleden, waren velen ervan overtuigd dat dit Israël voorgoed zou veranderen.

“Waarom? Wat kan er al zo wezenlijk veranderen? Als ze morgen Netanjahoe vermoorden, zal het dan hier heel anders worden? De moord was een enorme shock. Ik denk dat het gedenken van de moord op Rabin een nationaal gebeuren moet zijn en niet, zoals nu het geval is, een partijpolitieke herdenking. Het gaat niet om de moord vanwege de strijd om een Groot Israël, maar om de moord op een premier van Israël als zodanig. Maar waarom zou dat verder iets veranderen? Ik zeg altijd dat als ze Netanjahoe zouden vermoorden, ik bloemen op zijn graf zou leggen. Maar ik zou daarom nog niet op de Likoed stemmen. Ik ben er ook helemaal niet zeker van dat Rabin de verkiezingen had gewonnen als hij niet was vermoord. Ik maak me kwaad over links met zijn leuze 'ze hebben Rabin vermoord en daarmee de vrede'. Als de vrede afhankelijk is van één man is die vrede toch niks waard. Ik was in Turkije toen Rabin werd vermoord en mijn zoon belde me. Ik begon door de telefoon te schreeuwen en hij vroeg me waarom ik zo gilde. Ik had het toch voorspeld? Die moord was helemaal niet zo onvoorstelbaar.”

Waarom niet?

“Omdat ze tot drie keer toe hebben geprobeerd De Gaulle te vermoorden, over iets dat de Fransen veel minder diep raakte dan het opgeven van de Westoever Israël raakt. De Gaulle wilde gebied aan de andere kant van de zee opgeven. De Gaulle was een persoonlijkheid in de Franse geschiedenis, en wat voor een. En er werden in Franrkijk geen zelfmoordaanslagen gepleegd, zoals hier. En toch wilden ze De Gaulle vermoorden en is het ze bijna gelukt. Zijn wij soms beter dan de Fransen? Wat ze hier niet begrepen, was de ernst van de weerstand.”

“Ze hadden Rabin beter moeten bewaken. Al toen ze met de nederzettingen begonnen, heb ik ze gevraagd waar ze in hemelsnaam mee bezig waren, en gewaarschuwd dat ze met vuur aan het spelen waren. Want ze konden weten dat ze die nederzettingen ooit weer moesten ontruimen. En waarom moesten ze zo nodig uitroepen dat ze nooit met de PLO zouden onderhandelen, nooit een Palestijnse staat zouden aanvaarden, en ga zo maar door. Ik heb ze gewaarschuwd dat er uiteindelijk toch geen ontkomen aan is, en dat ze intussen alleen maar meer en meer weerstand creëren. Daarbij kwamen nog eens die gruwelijke aanslagen. Het is gewoon vanzelfsprekend dat er dan mensen opstaan die vinden dat ze dat proces moeten tegenhouden. Rabin heeft nooit begrepen hoeveel weerstand er was.”

Bestaat er niet een enorme kloof tussen het beeld dat de Israëliërs van zichzelf hebben en de werkelijkheid. Neem bijvoorbeeld ook de rede van Clinton in Gaza. Daarin zegt hij dat geen enkel volk het alleenrecht heeft op pijn en deugd. Dat is bij vele Israëliërs verkeerd gevallen.

“We hebben geen enkele reden om te geloven dat alleen wij hebben geleden. De Palestijnen hebben ook geleden. Ze hebben zelfs ervaren wat geen enkele ander volk heeft meegemaakt. Dat ineens van verre een volk arriveert en zegt dat jouw land van hem is. En dan zien ze die ander ook nog uitgroeien tot een soort grootmacht. Zo goed als de zionistische geschiedenis uniek is, zo is ook de Palestijnse ervaring uniek.

Ik zeg altijd dat de Palestijnen niet sterk genoeg waren om ons te verdrijven en niet zwak genoeg om meteen al in het begin naar een compromis te zoeken. Het had ons beiden veel ellende kunnen besparen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden