Uit de startblokken met de handrem erop

Een leeg overzicht van de Tweede Kamer Beeld ANP
Een leeg overzicht van de Tweede KamerBeeld ANP

Door de lange formatie komt de nieuwe Tweede Kamer onwennig op gang. Gedoodverfde oppositiepartijen geven weliswaar vol gas, maar zij hebben zonder nieuw kabinet een ongrijpbare tegenstander.

Het is deze dagen lastig boos worden aan het Binnenhof. Er zijn zat onderwerpen waar Kamerleden zich over opwinden: de salarissen in het onderwijs, het stijgende eigen risico in de zorg, de schadevergoeding voor Groningers met bevingschade. Maar op wie moeten Kamerleden hun verontwaardiging richten? De demissionaire bewindslieden die zij naar de Kamer kunnen roepen, hakken geen knopen meer door. En hun opvolgers hebben nog geen gezicht.

Het is de status quo waar de nieuwe Tweede Kamer inmiddels een halfjaar mee moet zien te leven. Na een maandenlange campagne zorgden een complexe verkiezingsuitslag en een waslijst aan partijvoorkeuren voor een eindeloze formatie. De kans is groot dat deze kabinetsvorming het naoorlogse record van 208 dagen uit 1977 gaat verbreken. Daarmee zweeft de nieuwe Tweede Kamer historisch lang tussen twee kabinetten in.

Politieke toeschietelijkheid

Nu hoeft zo'n tussenperiode de Kamer niet vleugellam te maken. Toen zich na de verkiezingen van 2006 een meerderheid vóór een generaal pardon voor uitgeprocedeerde asielzoekers aftekende, bracht toenmalig PvdA-leider Wouter Bos op de eerste vergaderdag van die nieuwe Kamer meteen moties hierover in stemming. Met succes. Dat hij daarmee een bommetje legde onder de lopende coalitiebesprekingen met het CDA - tegenstander van een pardonregeling - deerde hem niet.

Aan zulke pikante moties heeft deze nieuwe Kamer zich het afgelopen halfjaar niet gewaagd. Daarvoor was de verkiezingsuitslag ook te diffuus. Met 33 zetels was de PvdA in 2006 een onmogelijk te negeren coalitiepartner voor winnaar CDA. Bos kon zich het een en ander permitteren. Maar na de uitslag van dit jaar waren tal van coalities denkbaar, waarbij geen van de kanshebbers zich heeft willen diskwalificeren door omstreden voorstellen in stemming te brengen of te steunen. Alleen GroenLinks-Kamerlid Liesbeth van Tongeren waagde zich aan een spannende uitspraak. Terwijl haar partij meepraatte over een nieuw kabinet, eiste zij dat de gaswinning in Groningen omlaag zou gaan.

Die politieke toeschietelijkheid leverde merkwaardige situaties op, bijvoorbeeld rondom de uitbreiding van het vaderschapsverlof van twee naar vijf dagen. Demissionair minister Lodewijk Asscher van sociale zaken, sinds 15 maart tevens PvdA-Kamerlid, wilde zijn plan dolgraag voortzetten, maar vond na de verkiezingen verrassend genoeg GroenLinks op zijn pad. Die partij is zo mogelijk nog hartstochtelijker voorstander van langer vaderverlof, maar zat na de verkiezingen aan tafel met VVD, CDA en D66. Ze verzette zich daarom niet tegen het VVD-voorstel om Asschers wetsvoorstel controversieel te verklaren.

Door de loyale houding bij de formerende partijen heeft deze nieuwe Tweede Kamer de facto al een paar kabinetten aan zich voorbij zien trekken. Toen VVD, CDA, D66 en GroenLinks twee maanden in de Stadhouderskamer zaten, trokken zij bij de stemmingen samen op, als waren ze de nieuwe coalitiepartijen. Hetzelfde doen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie nu al enige tijd. Zeker met de eindstreep van de formatie in zicht, heeft geen van de partijen behoefte de ander voor het hoofd te stoten.

Die toegeeflijkheid is koren op de molen voor de officieuze oppositiepartijen. Hoewel ze heel goed weten dat formerende partijen elkaar vasthouden, wijzen ze de wereld maar wat graag op inconsistent stemgedrag. Zo kreeg GroenLinks de wind van voren van de SP en PVV toen zij dit voorjaar tegen moties voor een personeelsnorm in verpleeghuizen stemde. VVD en D66 waren afgelopen week nog het mikpunt van spot toen zij tegen een motie stemden die moest regelen dat de NIPT-test voor zwangere vrouwen na 2020 ook wordt vergoed. In deze verder politiek luwe tijd is het een effectieve strategie; zolang de onderhandelende partijen radiostilte betrachten, kunnen Kamerleden van oppositiepartijen deze maanden bij menig praatprogramma aanschuiven.

Toch is veel van de kritiek van de oppositie in wording voorbarig. Pas als het regeerakkoord er ligt, zijn de compromissen met alle details te lezen en beoordelen. Pas als er een nieuw kabinet op het bordes heeft gestaan, kunnen de plannen met de verantwoordelijk bewindspersonen worden besproken en bijgeschaafd. En tegen die tijd kan zomaar blijken dat VVD, CDA, D66 en ChristenUnie afspraken hebben gemaakt over het eigen risico in de zorg, vaderschapsverlof en de NIPT-test. Nog even wachten en dan kan de Kamer echt van start.

Inwerken

Je inwerken als nieuw Kamerlid betekent dossiers lezen, werkbezoeken afleggen en veel gesprekken voeren, maar ook de parlementaire gereedschapskist verkennen.

Uit een overzicht van het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer over het eerste halfjaar blijkt dat de Kamerleden vooral op stoom zijn met het stellen van schriftelijke vragen (985 in totaal) en het indienen van moties (871 stuks). Daarbij zijn partijen die hun kansen aan de onderhandelingstafel het snelst zagen verdampen, het meest fanatiek: de SP kwam met de meeste moties (148), gevolgd door GroenLinks (130) en de PVV (105). Ter vergelijk: de ChristenUnie hield het afgelopen halfjaar bij 34 stuks. Koploper is Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren met 39 moties.

Verreweg de meeste schriftelijke vragen kwamen van de SP (323), gevolgd door de PVV (157) en D66 (128). Kampioen vragen stellen is SP'er Sandra Beckerman die 57 keer in de pen klom. Sinds 15 maart hebben Kamerleden zes eigen wetsvoorstellen ingediend. De meest recente is van Liesbeth van Tongeren van GroenLinks. Zij wil bij wet regelen dat nieuwbouwwoningen niet langer verplicht op het gasnetwerk worden aangesloten.

Kamerlid Maurits von Martels Beeld reyer boxem
Kamerlid Maurits von MartelsBeeld reyer boxem

'Het echte werk moet nog beginnen'

Melkveehouder Maurits von Martels (56) werd in maart met voorkeursstemmen verkozen tot Tweede Kamerlid voor het CDA. Hij combineert het boerderijwerk in Dalfsen met zijn Kamerwerk in Den Haag.

"Voor mij als nieuw Kamerlid was het afgelopen halfjaar een vreemde periode, maar ook een ideale periode om in te werken: inlezen, gesprekken voeren, werkbezoeken afleggen, lezingen houden. Omdat het CDA meedoet aan de coalitiebesprekingen, mag ik aanschuiven bij de zijtafels waar de partijen spreken over mijn onderwerpen mobiliteit en landbouw. Ik heb mij nog geen moment verveeld. Toch moet het echte werk nog beginnen.

"Ik voel me volledig thuis in Den Haag. Dingen overkomen me niet en ik sta binnen de fractie en in de Kamer niet geïsoleerd. Ik ben dinsdag, woensdag en donderdag in Den Haag en logeer dan bij mijn zusje en zwager. Je bent op vergaderdagen wel min of meer stemvee tijdens al die stemmingen over moties, maar op dinsdag hebben we ook onze fractievergadering en ik voer veel gesprekken met mensen uit het veld.

"Ik merk wel dat mensen ongeduldig worden nu de formatie zo lang duurt, maar dan wijs ik ze erop dat we eerst twee maanden met GroenLinks aan tafel hebben gezeten. De gesprekken met de ChristenUnie lopen nog niet zo lang. En we mogen dan afstevenen op het naoorlogse formatierecord van 208 dagen, in 1804 duurde de formatie 222 dagen! Lang formeren is van alle tijden. Nog even geduld, met Kerst is het echt wel rond!

"Nee, ik ga geen statement maken op Prinsjesdag, dat is aan vrouwen voorbehouden. Ik was afgelopen week ook heel druk omdat ik ook de boerderij had. Maar de combinatie met het Kamerwerk heeft ook voordelen: tijdens het melken komen de beste ideeën naar boven. Ik bereid dan mijn inbreng bij debatten voor. Zal ik er keihard tegenin gaan of meebewegen? Je tactiek is bepalend voor je succes. Ik krijg dan alleen boe-geroep terug, maar dat is wel weer typerend voor de politiek: daar krijg je vaak ook niet meteen waardering."

Kamerlid Sophie Hermans Beeld ANP
Kamerlid Sophie HermansBeeld ANP

'Ineens realiseerde ik me dat het nu om mijn mening gaat'

Sophie Hermans (36) verruilde het werk achter de Haagse schermen voor een zichtbare plek. Ze voert voor de VVD het woord over langdurige zorg.

"Tijdens het kabinet-Rutte II heb ik als politiek assistent voor minister Blok en premier Rutte gewerkt, dus ik weet hoe de procedures in Den Haag werken, maar toch is het echt totaal anders om nu zelf de politicus te zijn en je naam te horen in de grote vergaderzaal.

"Ik hield meteen in de eerste week mijn maidenspeech over het personeelstekort in de zorg. Al typend realiseerde ik me dat ik dit zelf ging doen, dat het om míjn mening gaat.

"Om de langdurige zorg goed te begrijpen, ben ik begonnen met heel veel lezen: welke wetten liggen eraan ten grondslag? Hoe lopen de geldstromen? Waar gaat de landelijke overheid wel en niet over in de zorg?

"Maar al die kabinetsbrieven en wetsteksten gaan pas leven als je weet hoe de praktijk werkt, dus ik heb ook veel werkbezoeken afgelegd: bij wijkverpleegkundigen, bij gehandicaptenorganisaties. En vlak voor de zomer, toen het heel heet was, heb ik raketjes uitgedeeld in een verpleeghuis in Den Haag. Iedereen kent dat ijsje en dat leidde steeds tot leuke, bijzondere gesprekken.

"Ja, het is wachten op het regeerakkoord, maar het is niet zo dat er nu niets te doen is in de zorg. Veel zaken lopen gewoon door, zoals de decentralisering en het arbeidsmarktvraagstuk.

"De komende tijd is veel nieuw personeel nodig in de zorg. Die opdracht ligt er gewoon. Hier in de Kamer ontstaat wel eens het beeld dat het alleen maar kommer en kwel is in de zorg, maar ik wil juist ook laten zien dat er heel veel goed gaat, zodat jonge mensen enthousiast worden voor bijvoorbeeld een baan als verpleegkundige."

Kamerlid Sandra Beckerman Beeld ANP
Kamerlid Sandra BeckermanBeeld ANP

'Politiek is traag, dat is soms echt doorbijten'

Archeologe Sandra Beckerman (34) is het gezicht van het Noorden in de Kamer-fractie van de SP. Ze pendelt tussen Groningen en het Binnenhof.

"Het is een grote eer om op landelijk niveau kiezers te vertegenwoordigen, maar tegelijk is het heel frustrerend omdat er veel te weinig verandert, mede doordat de formatie zo lang duurt. Voor de verkiezingen was iedereen het erover eens dat de gaswinning omlaag moest en de Nam niet meer betrokken moest zijn bij de schadeafhandeling, maar nu duurt het toch weer langer om dat te regelen. Politiek is traag. Dat is soms echt doorbijten.

"Als politicus heb ik eerder in de oppositie gezeten, maar ook de totstandkoming van het provinciebestuur in Groningen begeleid - de SP is daar nu de grootste partij. Het gaat er om wat je kunt bereiken. Als SP hebben we na de verkiezingen van maart vastgesteld dat we meer konden bereiken in de oppositie dan in een coalitie. Het is soms frustrerend om steeds een blok tegenover je te vinden in de Kamer, maar ik heb heel veel steun aan de fractie.

"Het afgelopen halfjaar ben ik veel het land in gegaan om met mensen actie te voeren. Ik heb net met medebuurtbewoners georganiseerd dat er een eerbetoon komt voor Dick Nanninga. Hij is de enige Nederlandse voetballer die tijdens een WK-finale heeft gescoord uit een spelmoment en is geboren in de Groningse Oosterparkwijk, maar niets herinnert daaraan. Verder werk ik met Groningers aan een groot bloembollenveld voor alle gedupeerden uit het aardbevingsgebied. Zulke lokale acties horen voor mij ook bij het Kamerwerk.

"Prinsjesdag is een beetje een circus, dus ik wilde in elk geval een hoed dragen met een boodschap. Anders heeft het voor mij niet zoveel zin. Ik was vroeger archeologe en het enige hoofddeksel dat ik ooit naar m'n werk heb gedragen, is een helm, maar vandaag wordt het iets waarin al mijn passies bijeen komen: een rode replica van de oudste geleerdenbaret, zo een als Erasmus droeg. Het origineel is gevonden bij opgravingen op het Martinikerkhof in Groningen."

Lees meer over de formatie in ons dossier

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden