Uit de ren, op de sokkel

Kunstenaar Koen Vanmechelen is bezeten van kippen. Hij houdt ze, kruist ze, fotografeert ze, schildert en glasblaast ze. Het Valkhof toont ze.

Waarom geen libelle, pauw, giraffe, gazelle, kreeft of maanvis? Of een zwaluw desnoods. Driewerf neen: in het oeuvre en wereldbeeld van kunstenaar Koen Vanmechelen past maar één dier en dat is de kip – ofwel de haan en de hen.

Simpel: als vijfjarige was hij al gefascineerd door dat onafgebroken rondgescharrel van kippen.

En inmiddels leerde hij inzien dat de kip een metafoor voor de mens zelf is: even onmachtig in de hoop ooit nog eens te kunnen vliegen, en in tegenstelling tot al die gehoefde viervoeters, met twee benen op de grond verankerd. En net als de mens domesticeerde de kip tot huiselijke scharrelaar. Vanmechelen: „Overal ter wereld waar mensen zijn, zijn kippen.” En: „Een kip heeft meer te vertellen dan alleen maar in de tuin te zitten.”

Dat laatste blijkt alleen al zonneklaar uit de titel van de tentoonstelling die Koen Vanmechelen in het Nijmeegse museum Valkhof geeft: ’Het appèl van de kip’.

Wat de kip zelf wil, klinkt voor menselijke begrippen tamelijk doorgrondelijk: regelmaat, voedsel, een eigen huis, niet te veel sores aan de kop. En wat Vanmechelen met zijn kippen wil, is vooral: omvangrijkheid. Niet om ze vet te mesten, maar om de verschijningsvorm van hoender en haan zo talrijk mogelijk weer te geven.

Levend, gefotografeerd, geschilderd, opgezet, in videoanimatie, in glas geblazen, als schedels en beenderen op sokkels, als een tros transparante eieren zo groot als een volwassen paard, als as in een glazen urnbokaal of als tapijtdecoratie. Het is dat hij geen torentje op zijn huis of atelier heeft, anders hadden daar geheid windhaantjes met noord, oost, zuid en west meegedraaid.

Achter zijn huis in het Belgische Limburg staan rijen met kippenrennen vol kakelende bewoners. Helemaal achteraan de rusthuisren voor de uitgetelde kippen.

Hier verzorgt en kruist Vanmechelen zijn tientallen kippen. Met zijn kruisingen is hij uitgekiend geen kippenfokker op zoek naar een superras. Integendeel: hij zoekt een ’bastaard met sterallures’, zoals conservator Frank van de Schoor van Het Valkhof het typeert.

Er drentelen nogal wat nationaliteiten met klinkende namen rond in de tuinen van Vanmechelen: De Mechelse Koekoek (België), de Poulet de Bresse, (Frankrijk), de Engelse Redcap, de Amerikaanse Jersey Gigant, de Nederlandse Uilebaard („Géén Barnevelder, die doorgefokte consumptiekip”), de Mexicaanse Louisiana, de Hoen van Dresden, de Thaise Vechter, de Turkse Langkraaier of de Braziliaanse Auracana.

Als Artis-bordjes zijn de eigennamen en bijbehorende afbeeldingen van de verschillende dieren aan hun hekken bevestigd. Sta je die net ijverig te noteren, merk je opeens dat er iemand, licht snuivend, over je schouder mee staat te lezen. Draai je je om, sta je opeens oog in oog met een zwaar fronsende lama. Met daarachter twee nieuwsgierige kleuterlama’s. Ginds wandelen er nog zo’n zes parmantig rond.

Of die lama’s ook wat met Vanmechelens kippenproject te maken hebben? Welzeker, maar dat zijn nog (geheime) toekomstplannen. Zoals hij op zijn atelier in Hasselt ook een kooi met levende fazanten inrichtte, en die voorlopig ’als studiemateriaal’ onderhoudt. „D’r loopt hier niks vrijblijvends rond.”

Wat, en passant, te doen met al die tientallen dagelijkse eieren die zijn erf voortbrengt? Die heeft Vanmechelen broodnodig voor het pigment in zijn schildersverf. Pas sinds drie maanden beschikt hij over een knecht voor al dat eierrapen, voeder-en kuiswerk in de rennen en lamastallen. Maar och, zelf heeft hij aan vier uur slaap per nacht voldoende. Dus weet hij alle functies wel te combineren.

Kwispelend en blaffend bemoeit zijn naar een Belgische rockheld vernoemde schaapshond zich er ook nog eens mee, die hij keer op keer bedaard tot de orde moet roepen („Arno: zwijg”).

Terwijl hij toch net bezig was uit te leggen dat zodra een haan z’n sporen verliest, die ook zijn hiërarchie verliest. En dat hij niet aan ’op inteelt gebaseerde lijnenteelt doet’, maar daarentegen ’met globale diversiteit bezig is’ teneinde ooit zijn ’kosmopolitische kip’ te vinden: „Het streven naar een kip die niet bestaat.”

Toch is al dat grootscheepse gekruis welbeschouwd maar bijzaak. Aangezien hij politicus noch vegetariër noch eierenboer noch actievoerder noch batterijkippenfokker noch wetenschapper maar kunstenaar is, gaat het om Vanmechelens kunstzinnige objecten waarin de kip de hoofdrol speelt.

Hij manipuleert niet in biologische zin, maar rangschikt zijn objecten totdat hij ziet dat het goed is. Voor zijn serie ’hybriden’ kreeg een opgezette kip de kop van een valk of van een gier. Zijn aanwijzingen voor het prepareren gelden tevens als titelbordjes: ’Jonge haan combineren met buizerd’.

In het oog springend door de omvang is Vanmechelens transparante kippenren, met daarin één (levende) haan. (Die tijdens de Nijmeegse tentoonstelling steeds een vervanger krijgt om mogelijke museumfobie te voorkomen.)

Het is een kloek huisje van glas, eerder een pagode. In de bovenste glasplaten hangen reusachtig vergrote foto’s van voorouders. Gaat de haan kraaien, dan geven luidsprekers aan de hoeken van de pagode dat versterkt weer en vibreren lijntjes naar porseleinen wolkjes. Achter de glazen ren licht een rij met glazen bokalen op. Ogenschijnlijk gevuld met fijn strandzand, maar het blijken de vermalen restanten van eerdere hennen en hanen.

Zijn schilderijen zijn minder gepolijst: eerder robuust. Als stoerste werk geldt onbetwist het zwaar gehavende, half uitgebrande doek met daarop een plankje uit opdoemende opgezette Mechelse Uilebaard. (Van Vlaams-Bataafse oorsprong.) Maar dan hoort daar wel een gruizige en bakstenen achtergrond bij, zoals in het atelier.

Het bondigst weet de kunstenaar zelf zijn oeuvre te duiden: „Ik plaats de kip op een sokkel. Dat is de grootse eer die je kunt verzinnen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden