'U vroeg dus de melkfabriek om te staken'

Staken in de oorlog, 20.30 uur, Ned. 3.

Want eensklaps roept Walinga uit: "Dan bent u het dus die die vrijdagochtend de melkfabriek heeft gebeld met de oproep om te staken!" En inderdaad: het is zijn tafelgenote geweest, die op vrijdagochtend 30 april 1943, zittend aan de telefooncentrale van Stork Ketels in Hengelo, iedereen die ze maar aan de lijn heeft gekregen, heeft opgeroepen het werk neer te leggen, uit protest tegen de maatregel van de Duitse bezetter om Nederlandse voormalige militairen terug te roepen in krijgsgevangenschap.

'Staken in de oorlog' is een gesprek van Maartje van Weegen met vier mensen die meededen aan de aprilmei-stakingen. Bijna het hele land deed mee aan dit protest tegen de maatregelen tegen de ex-militairen. Aangevoerd door de werknemers van Stork gingen andere fabrieken plat en de volgende dag was de staking overgeslagen naar onder meer de zuivel in Friesland, de mijnen in Zuid-Limburg en andere industrieen in het zuiden en westen van Nederland. De reactie van de bezetters was buitengewoon hard. Het standrecht werd afgekondigd. In de eerste meidagen stierven tachtig stakers voor het vuurpeleton. Toen Duitsers op samenscholingen schoten, kwamen nog eens 95 stakers om het leven. Verder raakten vierhonderd Nederlanders gewond. Toch hield de staking meer dan een week stand. De tegenstand tegen de nazi's werd grimmiger en het verzet kreeg een enorme impuls. "Gehoorzaam Nederland werd een weerbarstig Nederland" , zou dr. L. de Jong concluderen.

De vier gesprekspartners van Van Weegen, die hun relaas doen op een historische plaats: de fabriekshal van Stork Ketels, hebben alle vier een actieve rol gespeeld in de staking. Femy Hoogenboom-Efftink verspreidde de stakingsoproep dus vanuit het Stork-complex, Johannes Walinga, die turfsteker was in het Friese Oudega, was een van de leiders van de melkstaking, Piet Jonker uit Landgraaf was een van de kompels van de Julia-mijn in Eygelshoven en deed mee aan het platleggen van de mijnen en modelmaker Dirk Bakker legde het werk neer bij ijzergieterij Vulcanus in Vaassen.

Er wordt heel verschillend gereageerd op de stakingsoproep vanuit Hengelo. Bij Stork zelf is op 29 april binnen een half uur de werkvloer leeg. In Eygelshoven doen ze mee, maar met toch wel wat angst. Er werken nogal wat Duitsers en NSB'ers in de mijnen. In Oudega willen de arbeiders van de melkfabriek eerst doorwerken, maar de dorpsbevolking eist massaal actie. Uiteindelijk komt er geen druppel melk de fabriek in. Walinga: "De sloten stonden wit van de melk; er is zeker 15 000 liter verloren gegaan." Bij Vulcanus porde men elkaar ook op, maar al snel sloeg de teleurstelling toe, omdat de spoorwegen niet meestaakten. En dat was, wist men, van doorslaggevend belang.

De tegenmaatregelen zijn grimmig. In Zuid-limburg zet de bezetter de directeuren onder druk. Die gaan bij de kompels langs om te vragen of ze weer aan het werk willen gaan. Want anders wordt er meedogenloos gestraft. De angst wordt er in gejaagd met de executie van zeven mijnwerkers. Bij Vulcanus worden twintig gijzelaars opgepakt en die verdwijnen zes weken naar het kamp Vught. Voorts drijven de Duitsers zo'n 150 werknemers in een schaftlokaal en beleggen ze rechtszittingen volgens de regels van het standrecht. Uiteindelijk worden vier mensen terechtgesteld. In Oudega, waar geen nazi of NSB'er woonde, trekt op zondagmorgen de Grune Polizei binnen om stakers op te pakken. Met het machinegeweer op de keel noemen sommige dorpsbewoners namen. Walinga ontsnapt op wonderlijke wijze aan de dood. Een dorpsgenoot krijgt de kogel, een tweede gaat naar Dachau.

En wat betekende de april-mei-staking, die zo vaak wordt achtergesteld bij die van februari 1942 tegen de jodenvervolging? Walinga: "De deuren gingen open, de mensen gingen onderduikers opnemen. Je kon die onderduikers ineens veel makkelijker kwijt bij de mensen. Oudega werd een verzetshaard." En concluderend: "De april-mei-staking vormde je. Wat sluimerde werd wakker. Je ging aan de slag."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden