U vraagt, wij draaien: tv in Egypte

Welk beeld krijgen Egyptenaren zelf, via de staatstelevisie voorgezet over de clash tussen het leger en de Moslimbroederschap? Eildert Mulder neemt plaats voor de beeldbuis en doet verslag.

In een poging de slachtpartijen op de pleinen in Caïro te duiden voor de kijkers, behandelt de Egyptische staatszender het thema: wat is de waarde van bloed? Is die altijd dezelfde? De interviewer vraagt aan een theoloog of het bloed van een gedode demonstrant even duur is als dat van een omgekomen politieman. De theoloog aarzelt geen moment, het bloed van de politieman is natuurlijk meer waard dan dat van vernielzuchtige extremisten. Om zijn gelijk te bewijzen citeert hij uitspraken van de profeet Mohammed. Tussendoor geeft hij de Egyptische christenen nog een aai over de bol. Ze weigerden een aanbod van moslims om hun kerken te beschermen tegen andere moslims, want ze wilden niet dat er bij de verdediging van hun godshuizen bloed zou vloeien. Die kerken kunnen, als ze worden vernield, weer worden opgebouwd, maar mensen die omkomen bij de bescherming van die gebouwen kun je niet meer tot leven brengen, zouden de christenen hebben gezegd.

Of ze het ook echt hebben gezegd kun je enkel op basis van dit soort tv-uitzendingen moeilijk vaststellen, want de waarheid is in deze barre tijden dienstbaar aan hogere doelen. Geen instantie die dat zo goed begrijpt als de staatsomroep, een onverbeterlijke kameleon, die zich feilloos voegt naar de wensen en smaken van wisselende machthebbers. Regelrecht liegen zoals in de goede oude tijd is moeilijk geworden door de moderne communicatiemiddelen. In de grandioos verloren oorlog van 1967 kon de Egyptische radio nog dagenlang volhouden dat de Egyptische luchtmacht Tel Aviv bestookte, terwijl ongeveer alle vliegtuigen al in de eerste uren van de strijd vernietigd waren. Zoiets is nu onmogelijk maar geruchten verspreiden kan nog wel. Als er een politiebusje over de reling van een brug in de Nijl is geduwd, kun je zeggen dat het voertuig niet leeg was en dat de inzittenden verdronken zijn. Als een geïmproviseerd hospitaal op een van de ontruimde pleinen in brand is gestoken, zonder dat de daar opgebaarde lijken eerst geborgen zijn, dan kun je beweren dat de moslimbroeders dat zelf hebben gedaan, om een slachtofferrol te kunnen spelen.

Je kunt ook zeggen dat de moslimbroeders op een van die pleinen een geheime begraafplaats hadden voor geëxecuteerde tegenstanders. En bewijs dan maar eens dat het niet zo is.

De journalisten van de staatsomroep lijken gedwee hun plicht te doen. Toch proef je soms iets van een dubbele bodem. Journalisten in dictaturen delen wel eens een steek onder water uit, zij het in bewoordingen die ook ruimte bieden voor een onschuldige uitleg. Misschien klinkt er iets van dat bedekte verzet door in een vervolgvraag van de interviewer: wat vindt de sharia van blinde gehoorzaamheid? Natuurlijk neemt hij de moslimbroeders op de korrel, of zou hij stiekem ook denken aan de blinde gehoorzaamheid van politiemensen en militairen, die minimaal 632 mensen hebben gedood en mogelijk een veelvoud van dat aantal?

Sterven als sjahied
Een andere expert die Gods motieven goed kent, een sjeik van de Al-Azhar-universiteit beantwoordt de vraag wie na de dood de eretitel sjahied verdient. Een sjahied gaat linea recta naar de hemel. Je bent bijvoorbeeld een sjahied wanneer je sneuvelt in de heilige oorlog. Maar de sjeik is ruimdenkend, ook iemand die onderweg naar het werk verongelukt is een sjahied. Sterft dan ongeveer iedereen als een sjahied? Nou, nee. Het woord heeft, zo vindt de sjeik, sinds de revolutie van januari 2011 een betreurenswaardige inflatie ondergaan, zodat zelfs boeven van de onderwereld, de baltaga, sjahieds worden genoemd. Dat is natuurlijk te gek voor woorden en volgens de sjeik hoeven ook nabestaanden van gedode betogers er niet op te rekenen dat hun geliefden automatisch naar de hemel gaan. Ze zijn beslist geen sjahieds. Dat zijn wel de 43 omgekomen politiemensen, zij zijn nu in het paradijs.

Ook weldenkende intellectuelen dragen hun visie uit op de zender. Zo te zien zeventigplussers leggen beschaafd de voordelen uit van de scheiding tussen religie en politiek. Met geestige kwinkslagen verluchtigen ze hun betogen. Ze zijn wijs en verlicht. Eén eigenschap lijkt hun vreemd: compassie met de vele honderden en misschien wel duizenden minder geleerde landgenoten, die dezer dagen het leven lieten door toedoen van leger en politie. Meegevoel, erbarmen, compassie, het lijken schaarse artikelen in het hedendaagse Egypte en Midden-Oosten. Het spreekt vanzelf dat tv-zenders van een andere signatuur, pro-Moslimbroederschap, juist imams aan het woord laten die het omgekeerde zeggen: de gedode betogers zijn niet dood want ze bevinden zich in het paradijs. Die zenders blijven de verschrikkelijkste beelden van gedode demonstranten uitzenden. De staatszender doet dat niet of nauwelijks, maar laat wel geregeld de foto's zien van de 43 gedode politiemensen.

Nog een vraag van de staatszender: waarom krijgt Egypte zo veel kritiek uit het buitenland? Een commentator veegt de vloer aan met de Turkse premier Erdogan: "Die man moet zijn mond houden. Hij heeft precies hetzelfde gedaan bij de ontruiming van het Taksimplein in Istanbul." In Turkije vielen geen zeshonderd doden maar vier. De commentator deelt nog een dreun uit: "Wij hebben geen anderhalf miljoen Armeniërs vermoord", een verwijzing naar de Turkse genocide tegen Armeense en Syrisch Orthodoxe christenen in 1915.

De sluizen van propaganda
Een professor uit Helwan geeft Al-Jazeera de schuld. Die Arabische nieuwszender laat wel lijken van betogers zien en noemt de machtsovername door de militairen consequent een staatsgreep, terwijl de staatsomroep het toch liever heeft over een 'volksopstand'. "In het buitenland kijken ze soms 24 uur per dag naar Al-Jazeera", meldt de hoogleraar. Ze wijst ook beschuldigend naar de Israëlische geheime dienst Mossad. Die zaait volgens haar haat in Egypte en misbruikt daarvoor geïnfiltreerde Palestijnse tv-zenders. "Al-Jazeera bepaalt de gang van zaken", klaagt iemand anders. "De betogingen van 25 januari 2011 (tegen dictator Moebarak) noemden ze een revolutie, en toen vond iedereen het een revolutie. Maar 30 juni, pas een echte revolutie, noemen ze een staatsgreep. En dat doet het buitenland nu ook."

In het programma 'Goedemorgen, Egypte' gaan de sluizen van propaganda pas goed open. "Engeland is de kop van de slang", meent een wat wonderlijke gast, met de mimiek en de stem van een poppenkastspeler. Hij verwijst naar 1956, toen Groot-Brittannië samen met Frankrijk Egypte aanviel na de nationalisatie van het Suezkanaal. De Moslimbroederschap is, zegt hij, een internationale terroristische organisatie. Het is een monster, waarvan het hoofd zich buiten Egypte bevindt en het gehoorzame lichaam binnen dat land. De Egyptische betogers voeren blind bevelen uit die afkomstig zijn uit het buitenland. Amerika wil Egypte verdelen. De bloedige ontruiming van de pleinen stelt hij op één lijn met de revolutie van januari 2011 en ook met de overwinning van het Egyptische leger op de Israëliërs bij het Suezkanaal, in de eerste dagen van de oorlog van 1973. En de buitenlandse media zijn in handen van de zionisten.

Tot het Amerikaanse publiek richt hij zich in het Engels. Zijn de Amerikanen vergeten dat ook zij een verkozen president hebben afgezet, Richard Nixon in 1974? Nou, wij hebben gewoon hetzelfde gedaan met Mohammed Morsi.

Er is maar één buitenlandse leider die van sprekers op de staatszender kan rekenen op lof: Vladimir Poetin, president van Rusland, de oude bondgenoot van Egypte, voordat dat land in de jaren zeventig zijn kaarten zette op Amerika.

De zender onderbreekt af en toe deze potpourri van complottheorieën, geruchten en onbewezen beschuldigingen met het Egyptische volkslied, dat tot voor kort ook de doodgeschoten betogers nog uit volle borst meezongen op de door hen bezette pleinen, zwaaiend met nationale vlaggen: 'Mijn land, mijn land, voor jou is mijn liefde en mijn hart'.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden