Twitter maakt van een band een frummeltje

Beeld afp

Traditionele recensies staan onder druk nu het publiek concerten en voorstellingen live recenseert. Alles is al beleefd en beschreven op Twitter. En wat doen sociale media met de onafhankelijkheid van critici?

Een kunstrecensie van 140 tekens erg kort? Voor sommige Twitter-recensenten is dat zelfs aan de lange kant. Toen Eric de Vroedt laatst naar Tsjechovs 'De Meeuw' was geweest, recenseerde hij zo kernachtig - 'De Meeuw: geeuw' - dat hij in diezelfde tweet nog een voorstelling van Toneelgroep Amsterdam kon bespreken: 'Spoken van #tgamsterdam: indrukwekkend & mooi!'.

Iedereen geeft op internet zijn mening over alles wat hij meemaakt. Niet alleen voetbal en 'De Wereld Draait Door' worden live besproken, ook veel podiumkunsten. Dankzij de sociale media is iedereen recensent.

Niet dat het de kunstwereld veel oplevert, zegt Maarten Doorman, die in zijn essay 'Het Woeden der Kritiek' schrijft over de dommen, de lolbroeken, de argelozen en de bedriegers die op blogs over kunst stamelen, mopperen, kletsen en zwetsen. 'Je zou kunnen spreken van de onophoudelijke schreeuw om aandacht van slecht geïnformeerde zielepoten.'

Een van de hinderlijkste vormen van amateurisme vindt de bijzonder hoogleraar kunstkritiek dat critici op internet zelden verder komen dan hun eigen mening. Wel of niet kopen, leuk of niet. "Terwijl elke goede recensie het begin is van een gesprek over kunst en cultuur."

Is de duim omhoog of naar beneden niet juist de essentie van een recensie? Is een kritiek geen ideële reclame, die de consument wijst op het schone en behoedt voor het slechte?

"Het oordeel is maar de helft. Als je niet uitlegt waarom, wordt kunst een stuk zeep of een blik erwten. Een goede kritiek nodigt uit om van mening te verschillen met de auteur."

Tweets nodigen toch ook uit tot discussie? In het geval Tjechov en De Meeuw ging het op Twitter bijvoorbeeld over repertoirekeuze en over vernieuwing in het theater.

"Kunstkritiek zie ik als publiek forum waarbij de discussie voorop staat. Sociale media dienen als pr van het individu, het is bovenal een systeem om jezelf te presenteren. Een belangrijk verschil."

Er zijn genoeg boeken geschreven over het einde van de kunstcriticus en de opkomst van sociale media. 'The Cult of the Amateur' van Andrew Keen of 'The Death of the Critic' van Rónán McDonald staan in de traditie van conservatieve Amerikaanse cultuurkritiek waarin de ondergang van de beschaving wordt aangekondigd.

Doorman is niet zo'n doemdenker, ook omdat hij door zijn onderzoek verschillende tijdperken kan vergelijken. De kunstkritiek staat er slechter voor dan in de jaren zeventig en tachtig, de bloeitijd, maar veel beter dan in de jaren vijftig en zestig, zegt hij. Wel ziet hij in dat de kunstkritiek een crisis doormaakt en hij somt meerdere oorzaken op.

Het culturele aanbod en de consumptie ervan is enorm gegroeid. Dat maakt het journalisten onmogelijk om het volledige aanbod te overzien. Commercieel succes geldt steeds vaker als bewijs van artistiek succes, wat het belang vermindert van de op kwaliteit gerichte kritiek.

Kranten en tijdschriften hebben het moeilijk en denken commerciëler. Ze brengen liever een lekker interview dan een doorwrochte analyse, ziet Doorman. Recensies verliezen ruimte aan amusement en entertainment. Typerend zijn de uitspraken van hoofdredacteur Philippe Remarque van de Volkskrant over de nieuwe bijlage V, waarin kunstartikelen worden afgewisseld met stukken over lifestyle, mode, wonen en eten. 'Onze kunstjournalistiek is heel goed, maar voelt soms aan als huiswerk. We willen het boeiender gaan brengen', zei hij in Het Parool. Meer aankondigingen en minder recensies. 'Zo wordt het een enthousiasmerend katern.'

Verder heeft de consument zich geëmancipeerd, zegt Doorman. Die maakt zelf wel uit of een dichtbundel beter is dan chicklit. Het wantrouwen van de massa tegenover de elite is gegroeid. De amateurrecensent acht zijn mening gelijkwaardig aan die van de deskundige en nu heeft hij ook een podium.

Belangrijk voor het gezag van kenners is volgens Doorman dat hij onafhankelijk opereert en dat zijn werk op afstand staat van de commerciële invloed die uitgevers, impresariaten en allerlei pr-machines van het kunstbedrijf proberen uit te oefenen.

Door Twitter gebeurt het omgekeerde: de microblogsite brengt recensenten, kunstenaars en pr-medewerkers samen in een grote babbelclub en verkleint de afstand tussen kunstenaar en criticus.

Een cabaretrecensent twittert grieperig te zijn, maar toch naar het theater te gaan en zin te hebben in de voorstelling. De artiest twittert beterschapswensen retour en belooft zijn best te doen. De criticus wenst veel succes, toi toi toi.

"Als de criticus de artiest antwoordt, lijkt me dat een fout", zegt Doorman. "Ga nooit vooraf in gesprek met de kunstenaar. Anders bouw je een band op die je oordeel in de weg zit."

In de Nederlandse popmuziek wordt zoveel getwitterd dat er een canon van twitteraars bestaat, de Twitter Guide. Dat sociale media al tot het vaste instrumentarium van popjournalisten behoren, bleek ook uit het juryrapport van de Pop Media Prijs, dit jaar gewonnen door 3FM-dj Eric Corton. Hij werd geprezen om 'zijn sterke betrokkenheid met muzikanten, die zich hoor- en zichtbaar bij hem op hun gemak voelen'. Zijn aanpak 'past bovendien bij deze tijd' omdat hij druk in de weer is met sociale media.

En waar twitteren dj's en bands over? Bijvoorbeeld over een nieuwe cd. Als Corton het album 'Machinery' van De Staat op de radio een 'dikke lul-plaat' noemt, twittert De Staat om opheldering. Corton excuseert zich voor de wat lompe omschrijving en twittert terug: 'Maar dat ie goed is is WAAR!'.

De Staat: 'ik zie het als een compliment' Corton: 'En zo was het ook zeker bedoeld!! Wat een ongehoord goeie topplaat.... Gaan we nog een hoop lol aan beleven!!!'

De twitterrelatie tussen Corton en De Staat werd in november al ritueel bevestigd toen De Staat optrad op Cortons Twitterfeest. De avond in Luxor in Arnhem werd georganiseerd omdat Corton 10.000 volgers had verzameld.

Is het erg dat muzikant en recensent tot hetzelfde sociale kringetje behoren?

"Onafhankelijkheid is sowieso een illusie", zegt muziekjournalist Atze de Vrieze, die de Twitter Guide samenstelde voor VPRO-muziekplatform 3voor12. Afstand bewaren past niet bij de werkwijze van 3voor12, zegt hij. "Wij bouwen juist een band op met artiesten, bellen ze regelmatig en nodigen ze uit om te komen spelen. Dat contact levert vaak nieuws op. Het is niet erg als journalisten en muzikanten elkaar kennen, zolang je er maar niet geheimzinnig over doet." 3voor12 schrijft het gerust op als zo'n artiest een slecht album maakt, zegt De Vrieze.

Als Corton verslag doet op Pinkpop, straalt hij uit een muziekliefhebber te zijn, zegt OOR-journalist Tom Engelshoven, die in 1999 dezelfde prijs won als Corton dit jaar. "Hij is vriendelijk tegen muzikanten. Dat geeft ook niet, zijn werkwijze past bij zijn persoonlijkheid en vroeger had je ook journalisten die one of the boys wilden zijn. De afstand is nooit groot geweest. Daardoor schrijven recensenten alleen echt zuur over buitenlandse artiesten, niet over lokale muzikanten van wie ze in het café een klap kunnen krijgen."

Het verschil tussen die caféontmoetingen en het getwitter is dat het publiek nu kan meelezen. "De consument ziet dat artiest en recensent elkaar kennen." Je kunt die doorzichtigheid als iets positiefs zien, maar net zo goed kan het de afkeer van het elitaire oordeel versterken. Of een oordeel beïnvloed wordt in achterkamertjes of via mobieltjes, maakt weinig uit.

Engelshoven twittert niet en staat dus niet in de Twitter Guide, ook al bevat die volgens De Vrieze 'alle interessante en relevante stemmen in het muzieklandschap'. Wie niet twittert, is een stuk minder zichtbaar.

Ook als OOR straks met een nieuwe website komt, begint Engelshoven er niet aan. Hij is niet tegen, het bestaat nu eenmaal, maar vindt het 'ijdeltuiterij, de waan van de dag, populistisch'. "Twitter is een bedreiging voor het vak. De popfotografie is kapotgemaakt doordat iedereen die zijn telefoon voor een artiest hield opeens popfotograaf was. Nu staat de recensie onder druk door het idee dat alles al is beleefd en beschreven door het publiek."

Engelshoven stelt zich niet op als slachtoffer: "Als Twitter het de journalistiek moeilijk maakt, moet de journalistiek maar meer kwaliteit leveren."

Bij een concert stuurt De Vrieze een stuk of drie tweets de wereld in, 'om alvast een indruk te geven', wat hij meer als verslaggeving ziet dan als recenseren. Vaak zijn het de bouwstenen van het artikel dat hij later schrijft, want hij ziet ook de meerwaarde van een groter stuk met diepgang en zorgvuldige argumentatie.

Hij merkt verschil tussen de twitterberichten van gewone concertgangers en de tweets van vakmatige luisteraars. "Die laatste zijn kritischer en beter onderbouwd."

Kan dat, argumenteren in 140 tekens? Doorman noemt het bluf. "Misschien redt een briljant en begaafd stilist het met 140 tekens, als zijn publiek even scherpzinnig is. Bij anderen lijkt 140 woorden me het minimum, tenzij je een minder ambitieuze opvatting van kunstkritiek hebt."

Ook volgens OOR-journalist Engelshoven ontbreekt in tweets de context, het historische bewustzijn. Popmuziek zelf wordt niet oppervlakkiger, maar wel ontbreekt steeds vaker de reflectie.

"Iedereen wil de ander te vlug zijn met een ontdekking en signaleert iets zonder de culturele waarde te beschrijven. Een band is een twittertje geworden, een frummeltje. Bovendien verdwijnt alles in de grote vergaarbak en in de vergetelheid. Internet straalt transparantie uit, maar het wordt juist diffuser en onoverzichtelijker."

Kunstwebsites bespreken veel meer boeken, kunstwerken en voorstellingen dan traditionele kranten, maar door het gebrek aan voorselectie zien we juist minder, meent Doorman.

Atze de Vrieze ziet juist het omgekeerde gebeuren: "Het interessante van sociale media is dat je dingen krijgt aangeboden waarnaar je niet op zoek was. Je wordt op iets moois gewezen dat je anders nooit had gevonden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden