Twist om Krim-schatten

kunst | Zowel vier musea op de Krim als de staat Oekraïne claimen kunstschatten die het Allard Pierson Museum onder zijn hoede heeft. Een Nederlandse rechter moet oordelen.

Conflicten horen bij de Krim, het schiereiland in de Zwarte Zee. Door de eeuwen heen was het een komen en gaan van volkeren op dit kruispunt tussen Europa en Azië. Vanuit het westen kwamen de Grieken en Romeinen, vanuit het oosten Scythen, Hunnen en Tataren. Archeologische schatten vertellen het verhaal van al die invasies, annexaties en botsingen van culturen.

Nu zijn de kunstschatten van de Krim, waaronder Scythisch goud, Chinese lakkistjes en Griekse beeldjes, zélf de inzet van een machtsstrijd. Die speelt zich niet af op eigen bodem, maar in een Nederlandse rechtszaal. Vandaag buigt de rechter zich over de vraag wie de eigenaar is van de archeologische topstukken die twee jaar geleden te zien waren op een tentoonstelling in het Allard Pierson Museum in Amsterdam. De bruiklenen kwamen uit vier musea op de Krim en een museum in Kiev.

Annexatie

Terwijl Nederland zich vergaapte aan een gouden Scythische pronkhelm - het topstuk van de expositie - edelstenen, sierlijke beeldjes en schitterend bewerkte lakkistjes, deed zich een machtswisseling voor in Oekraïne. Rusland legde beslag op de Krim, dat zich afscheidde van Oekraïne. De annexatie dreunde door tot in de museumzalen. Want wie was nu de eigenaar van de schatten van de Krim, dat plots geen Oekraïne meer was maar Rusland? Een machtswissel die niet erkend werd door Nederland en de meeste VN-lidstaten.

De vier musea op de Krim eisten - later gesteund door de Russische minister van cultuur - teruggave van de bruiklenen. Oekraïne stelde dat deze objecten staatseigendom zijn en geretourneerd moesten worden aan Kiev. Gevreesd wordt dat het erfgoed bij teruggave aan de musea in de Krim linea rectea naar Moskou verdwijnt.

Het museum besloot alle voorwerpen veilig te stellen in een depot, tot er meer duidelijkheid zou zijn over hun juridische status. Het museum wil niet het risico lopen van een schadeclaim van een partij die zich benadeeld zou voelen. "Heel verstandig", zegt Inge van der Vlies, oud-hoogleraar staats- en bestuursrecht en kunst en recht. "Dit is een extreem ingewikkelde zaak, echt voer voor juristen."

Politiek steekspel

De musea op de Krim beroepen zich onder meer op de bruikleencontracten. Maar het is de vraag of ze wel de eigenaar zijn, zegt Van der Vlies. Dat zou ook de Oekraïense staat kunnen zijn. "Je moet dus de precieze verhouding tussen staat en musea onderzoeken en nagaan of de contracten afgesloten zijn namens de staat Oekraïne."

Wat de kwestie ook ingewikkeld maakt is dat je te maken hebt met het Nederlands, Oekraïens en Russisch recht, zegt Van der Vlies. Internationale verdragen over kunst bieden geen uitweg, omdat die gaan over onrechtmatige verwijdering. Russische media hebben Nederland beschuldigd van kunstroof, maar dat is niet aan de orde, stelt Van der Vlies. "Het museum wil de stukken juist dolgraag teruggeven, maar wel aan de rechtmatige eigenaar."

De inzet van de rechtzaak vandaag is het culturele erfgoed van de Krim. Van der Vlies: "Maar het gaat helemaal niet meer om de kunstschatten. Dit is een politiek steekspel, waarbij ook nog de nasleep van MH17 speelt. Die heeft er juridisch gezien niets mee te maken, maar zal ook van invloed zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden