Twijfels over ramptoestel Boeing El Al begon mogelijk met defect aan fatale vlucht

Van onze verslaggevers AMSTERDAM - Het El Al vrachtvliegtuig dat vorig jaar verongelukte boven de Bijlmermeer had misschien al voor zijn vertrek van Schiphol een mankement. Foto's gemaakt door een amateurfotograaf geven de indruk dat de rechter binnenmotor van het vliegtuig, die later zou afbreken, scheef hing.

De foto's, die zaterdagavond op televisie werden getoond door RTL 4, zijn gemaakt vlak voordat het toestel op 4 oktober vorig jaar op Schiphol landde. Vier uur later verongelukte de jumbo.

De fotograaf heeft de foto's laten zien aan het Bureau Vooronderzoek Ongevallen (BVO), dat onder leiding van directeur H. Wolleswinkel van de Rijksluchtvaartdienst de oorzaak van de ramp moest achterhalen. Volgens het ministerie van verkeer en waterstaat zijn de foto's uitgebreid bekeken door het bureau, vliegtuigfabrikant Boeing en door El Al (die dat gisteren overigens ontkende). Volgens hen waren de afwijkingen die op de foto's te zien zijn minimaal, en was er niets ernstigs aan de hand. Volgens het ministerie hangen de motoren van een Boeing 747 niet geheel evenwijdig aan elkaar. Een landing, waarbij de ene motor minder vermogen levert dan de andere zou ook voor enige vervorming kunnen zorgen.

Twee onafhankelijke deskundigen zijn daar echter niet van overtuigd. Prof. Schijve van de TU Delft vindt dat op de foto's blijkt dat de motor “extreem scheef hing”. “De vervorming is zo groot, dat ik er geen verklaring voor kan bedenken.”

Ook de voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Verkeersvliegers, B. Baksteen, ziet op de foto's zaken die hij niet kan verklaren: “Motoren moeten een beetje kunnen schommelen aan de vleugel. Maar dat doen ze dan tegelijkertijd in dezelfde richting en niet zoals hier, waar de ene motor recht hangt en de andere omhoog wijst.” Baksteen vindt dat een onafhankelijke instantie naar de foto's moet kijken. Dat laatste is nog niet gebeurd.

De foto's zijn gemaakt door Michael Bertholet, een vliegtuigspotter. Vader Louis Bertholet, een professioneel fotograaf, stuurde de foto's op naar het Bureau vooronderzoek ongevallen. Mondeling kwamen zij overeen dat vader en zoon over de foto's zouden zwijgen, omdat het vooronderzoek niet openbaar is. Na verloop van tijd groeide bij de Bertholets het wantrouwen.

Bertholet zegt de publiciteit gezocht te hebben om de waarheid te achterhalen. “Boeing zegt dat de afwijking van de motor binnen de marge is, maar dat geloof ik niet. Een paar maanden geleden hoorde ik nog dat Boeing de afwijking ernstig vond.”

Bertholet stuurde de foto's bijna drie weken na de ramp naar het Bureau Vooronderzoek: bij het ontwikkelen ontdekte hij roestachtige plekken aan de rechter binnenmotor. Het BVO meldde na enkele dagen dat de plekken niet belangrijk waren. In april werd Bertholet opnieuw gebeld. “Ze vermoedden dat er afwijkingen waren in de stand van de rechter binnenmotor. Ik vergeleek ze met twee foto's van hetzelfde toestel die ik in mijn archief had zitten, en die waren gemaakt in maart 1992 op Schiphol. Toen was de afwijking ook al te zien.”

Belastend

In juni kreeg Bertholet het verzoek van de RLD om extra sets foto's af te drukken voor Boeing. Een maand later vroeg ook El Al via het BVO om kopieen. Van zijn contactpersoon bij het Bureau hoorde Bertholet dat “El Al zich was dood geschrokken”. “De onderzoekers noemden het 'zeer ernstige' foto's. Ze zeiden dat het een belastende zaak kon zijn.”

Het scheef hangen van de motor kan betekenen dat een van de breekbouten waarmee de motor aan de vleugel was bevestigd, al was gebroken voordat het toestel aan zijn fatale laatste vlucht begon. Twee maanden na de ramp werd een gebroken bout als een van de waarschijnlijke oorzaken van het ongeluk genoemd. Maar vooronderzoeker Wolleswinkel tekende daar meteen bij aan dat alleen een gebroken bout het ongeluk niet kon verklaren. Ook Baksteen meent dat vliegtuigen zeer wel kunnen functioneren als een bout is gebroken. Bij inspecties worden soms gebroken bouten gevonden in vliegtuigen die geheel correct zijn geland. De foto's van Bertholet zouden er op kunnen wijzen dat het El Al-toestel enige maanden met een gebroken bout heeft gevlogen. De vraag is dan wat er nog meer is misgegaan, waardoor de motor op die laatste vlucht is afgebroken.

Het rapport van Wolleswinkel is inmiddels overhandigd aan de Raad voor de Luchtvaart. Die organiseert donderdag en vrijdag een openbare hoorzitting. Daarna zal de Raad verslag doen aan minister Maij-Weggen (verkeer). De Raad kan ook vragen om aanvullend onderzoek. Zo zou zij kunnen vragen om de visie van een onafhankelijk onderzoeker op de foto's van Bertholet.

Het rapport van de vooronderzoekers blijft in principe geheim. Het is aan de Raad voor de Luchtvaart om te bepalen welke gedeelten openbaar worden. In reactie op de tv-beelden zeiden de Kamerleden Van Gijzel (PvdA), Tommel (D66) en Jorritsma (VVD) desgevraagd dat alles wat belangrijk is, openbaar moet worden. Van Gijzel ziet het liefst dat het hele rapport van Wolleswinkel, eventueel exclusief passages die een inbreuk maken op privacy, openbaar wordt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden