Twijfel over de fiscus

deals | Na de jongste onthullingen over belastingontwijking klonk opnieuw verontwaardiging uit politiek Den Haag. Maar de afgelopen jaren bleken woorden en daden nogal uiteen te lopen. Waarom eigenlijk?

Bij de Belastingdienst klonk een juichkreet toen een jaar geleden de Panama Papers naar buiten kwamen. De gegevens over belastingontduiking en fraude boden de inspecteurs een schat aan informatie en Eric Wiebes, de staatssecretaris van financiën, dacht dat hij wel wat extra geld zou kunnen binnenharken. Geld dat tot dat moment door rijke particulieren aan het zicht van de fiscus was onttrokken.


Inmiddels kijken de inspecteurs bij de Belastingsdienst wat beteuterd. Want na de onthullingen in Trouw en Het Financieele Dagblad over particulieren die hun winsten wegsluizen, een jaar geleden via de zogeheten Panama Papers, kwamen de afgelopen weken de berichten over hoe de Belastingdienst nog steeds constructies met multinationals afspreekt zodat zij zo weinig mogelijk belasting betalen. En zo werd ook duidelijk dat verzuimd is om die praktijk te melden aan de Tweede Kamer. De overheid zegt dat belastingontwijking moet worden bestreden, maar werkt er zelf aan mee en dat is voor de politiek reden om op zoek te gaan naar de rem.


Maar bij nieuwe publicaties over belastingontduiking en -ontwijking reageert de Tweede Kamer vrijwel altijd verrast en blijkt dat het parlement lastig greep krijgt op het onderwerp. Het glipt als zand door de vingers. Het onderwerp is complex en breed; belastingontwijking door particulieren via legale constructies of via fraude is iets anders dan het maken van afspraken met multinationals over hoeveel belasting zij moeten betalen. Daarnaast zijn politieke partijen verdeeld. De VVD is voorzichtig en vreest dat grote bedrijven hun heil in het buitenland zoeken als de teugels te strak worden aangetrokken. Linkse partijen zoals de SP en GroenLinks hameren op beperking van de mogelijkheden om gunstige belastingafspraken te maken.


Een belangrijke stap van de Kamer om meer greep te krijgen op belastingontwijking was twee jaar geleden het verzoek om vertrouwelijk inzage te krijgen in de afspraken die zijn gemaakt met de Amerikaanse koffieketen Starbucks. De fiscale gegevens van particulieren en bedrijven zijn vanwege privacy en vanuit concurrentie-overwegingen vertrouwelijk, maar bij Starbucks werd een uitzondering gemaakt. De Europese Commissie was namelijk een onderzoek begonnen naar de afspraken vanwege het vermoeden dat het koffiebedrijf in andere landen belasting zou ontduiken en in Nederland voordelen zou krijgen. Het parlement met voorop Jesse Klaver, toen gewoon Kamerlid en nu leider van GroenLinks, wilde daar natuurlijk ook het fijne van weten. Bij een groot deel van de Kamer was er hoop dat er vervolgens ook afspraken met andere bedrijven, zoals Google en Ikea, op tafel zouden komen. Maar dat is nooit gelukt.


Hoe zit het met die deals tussen de fiscus en de multinationals, vroeg de Kamer bij herhaling. Een echt antwoord kwam er niet. Vorige week bleek dat al ten tijde van het rumoer over de afspraken met Starbucks een notitie werd gemaakt op het ministerie van financiën, met de meest gebruikte belastingontwijkroutes. Wiebes kreeg van ambtenaren de waarschuwing dat de constructies tricky zijn. Toch werd de Tweede Kamer niet geïnformeerd en liepen bedrijven bij de Belastingdienst af en aan om de meest voordelige structuur uit de etalage te kiezen.


Deze week bleek dat Nederland al in 2003 beloofde om over een van de constructies andere Europese landen te informeren. Die afspraak werd door staatssecretarissen van financiën Joop Wijn (CDA, 2003), Frans Weekers (VVD, 2010) en Eric Wiebes (VVD, 2014) niet nagekomen. (CDA-staatssecretaris Jan Kees de Jager, aangetreden in 2007, wordt voor zover bekend in de stukken niet genoemd.) Andere landen lopen daardoor mogelijk belastinginkomsten mis. Zelf namen zij het overigens ook niet zo nauw met het naleven van afspraken over het delen van informatie.


Een jaar geleden gaf minister van financiën Jeroen Dijsselbloem (PvdA) toe dat Nederland 'lang onderdeel is geweest van het probleem, maar nu onderdeel moet worden van de oplossing'. Er werden ook wel stappen gezet. De Europese Commissie kwam in juni vorig jaar met een 'serieuze klap', afspraken om met ingang van 2019 een aantal constructies te schrappen. En alhoewel Dijsselbloem en zijn staatssecretaris Wiebes enthousiast reageerden stelde de VVD-fractie nors: "Wij willen geen eenzijdige Europese en Nederlandse maatregelen. Europa is geen eiland. Wat doen de Amerikanen? Nederland en Europa kunnen niet het braafste jongetje van de klas zijn."


De VVD had vorige week dan ook geen vragen aan staatssecretaris Wiebes over de onthullingen over de meest gebruikte ontwijkingsmethodes. Volgens VVD-Kamerlid Aukje de Vries wordt er hard gewerkt om de afspraak uit 2003 (informatie over belastingconstructies delen met andere landen) uit te voeren. Wiebes komt binnenkort met een brief over de kwestie en daarna volgt een Kamerdebat.


De rest van de Tweede Kamer stond op de achterste benen. Interessant is met name de opstelling van het CDA en D66. Zij gaan waarschijnlijk deel uitmaken van een nieuw kabinet. CDA'er Pieter Omtzigt stelt dat uit de notitie die vorige week naar buiten kwam, blijkt dat de Nederlandse overheid belastingontwijking faciliteert. "Terwijl de Kamer al jarenlang vraagt om belastingontwijking aan te pakken en het kabinet dit keer op keer heeft toegezegd."


In januari schreef Wiebes nog aan de Kamer 'dat verhullende internationale constructies met het oogmerk belasting te ontduiken ontoelaatbaar zijn'. De bestrijding ervan vraagt om internationale samenwerking, verklaart hij. Maar ondertussen werd het buitenland niet op de hoogte gebracht van de afspraken die Nederland maakt met multinationals, stelt Omtzigt vast. D66-Kamerlid Steven van Weyenberg vindt de notitie 'moeilijk te rijmen met de Nederlandse ambitie om internationaal voorop te lopen bij de aanpak van belastingontwijking'.


Ondanks de verontwaardiging telt niet alleen voor het kabinet maar ook voor de Tweede Kamer dat woorden en daden uiteen blijken te lopen. Waar de ene partij regels van de Oeso, de rijke industrielanden, over bijvoorbeeld uitwisseling van informatie en het verbieden van bepaalde constructies te slap vindt, is de andere partij bang dat Nederland het braafste jongetje van de klas wordt.


De onenigheid in de Kamer is de reden dat er nu, een jaar na de publicaties over de Panama Papers, nog geen parlementair onderzoek heeft plaatsgevonden. Naar verwachting wordt eind mei of begin juni een aantal betrokkenen zoals belastingadviseurs en directeuren van trustkantoren onder ede ondervraagd over hoe Nederland een draaischijf is voor rijke particulieren bij het weghouden van kapitaal bij de fiscus. Alleen GroenLinks en de PvdA werken er van harte aan mee.


De SP is ook van de partij maar had ook belastingontwijking voor multinationals willen onderzoeken. D66 aarzelde maar is aan boord. Het CDA haakte af, want die vindt dat er in een paar dagen te veel wordt onderzocht en dan komt er geen deugdelijk antwoord. Van de VVD had dat hele onderzoek niet gehoeven.


Belastingontwijking ligt in Den Haag zeer gevoelig. De opvattingen van de huidige coalitiepartijen VVD en PvdA lopen uiteen en het is bij de partijen aan de formatietafel niet anders. Daar zijn de flanken met VVD en GroenLinks opnieuw vertegenwoordigd. Jesse Klaver zal daar aanvoeren dat Nederland een andere koers moet varen omdat hij verontwaardiging ziet in de samenleving over belastingontwijking door mensen met veel geld en door grote bedrijven, terwijl de gewone burger netjes belasting betaalt. Premier Mark Rutte relativeert dat en wijst erop dat door een gunstig belastingklimaat veel internationale bedrijven naar Nederland komen.


Veel zal afhangen van D66 en CDA. Toen CDA-leider Sybrand Buma in juni vorig jaar werd aangewezen als lijsttrekker wekte hij in elk geval verwachtingen: "Vinden we het rechtvaardig als onderaan de streep de directeur via Panama minder belasting betaalt dan zijn secretaresse? Willen we echt dat het café op de hoek wordt weggeconcurreerd door de internationale koffieketen, die via de Kaaimaneilanden niet de melk maar wel de winst afroomt?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden