Tweepartijenkabinet logisch na adembenemende uitslag

Rutte en Samsom moeten leiderschap tonen om van elkaar verwijderde partijen tot elkaar te brengen. Polarisatie zoals in de VS is heilloos.

Adembenemend was de uitslagenavond. Twee weken geleden voorspelde ik dat de VVD zou winnen, de PvdA onder Samsom sterk zou terugkomen en dat de SP van Roemer zou wegzakken. Op basis van de peilingen hield ik rekening met een middenkabinet waarbij ik uitging van een vierpartijen kabinet: VVD, CDA, D66 en de PvdA. Die voorspelling komt waarschijnlijk niet uit. Ik hield geen rekening met de forse winst die de VVD en de PvdA zouden boeken. Het Nederlandse partijpolitieke landschap bestaat sinds woensdag uit twee grote partijen: VVD (41) en de PvdA (39). De rest bestaat uit kleine partijen: PVV (15) CDA (13) D66 (12). De overige partijen zijn niet meer dan splinters. Daarbij is de positie van GroenLinks triest te noemen. Enkele andere observaties:

Allereerst zijn de politieke flanken gereduceerd, of anders gezegd: de PVV en SP hebben verloren. Wilders heeft 9 zetels verloren en de SP is gelijk gebleven, ondanks peilingen waarin Roemer lange tijd torenhoog stond. De stelling dat het politieke midden terug is, betwijfel ik echter. Het CDA als typische middenpartij heeft zware averij opgelopen. En de VVD en de PvdA zijn door de competitie met respectievelijk PVV en SP in de verkiezingstijd radicaler geworden waardoor de beleidsafstand tussen beide is vergroot. De VVD houdt onversneden vast aan de marktwerking, terwijl de PvdA onder leiding van Spekman en Samsom naar links is opgeschoven om de SP de wind uit de zeilen te nemen.

In dit partijpolitieke landschap van twee grote partijen en vele kleine partijen is de coalitievraag boeiend. VVD en PvdA hebben bij elkaar opgeteld 80 zetels. Ze kunnen dus gezamenlijk een regering vormen. De vraag is of zij D66 als cement voor de coalitie nodig hebben of dat de VVD en de PvdA voor een tweepartijen kabinet gaan? De onderhandelingspositie van Pechtold, die in de peilingen in elk denkbare coalitie bijna nodig was, is door de nieuwe krachtsverhoudingen danig verzwakt. Het is de vraag of de grote VVD zit te wachten op het kleine D66. De redenering dat het CDA nodig zou zijn voor een stabiele meerderheid in de Eerste Kamer snijdt geen hout. De Eerste Kamer was onder het vorige kabinet zo belangrijk omdat de gedoogconstructie VVD, CDA en de PVV in de Tweede Kamer zeer wankel was. Elk akkefietje in de Tweede Kamer kon worden uitvergroot in de Eerste Kamer. Met de duidelijke uitslag van de verkiezingen van deze week is de legitimatie van de Tweede Kamer geheel terug en zal de Eerste Kamer zich terughoudend moeten opstellen, mede door het verlies van het CDA. Twee grote partijen met een duidelijke verkiezingswinst kunnen de lijnen veel beter uitzetten dan een kabinet met een wankele gedoogconstructie.

De verkiezingen zijn steeds meer een premiersverkiezing geworden. Hoewel er aanvankelijk rekening werd gehouden met een tweestrijd tussen Rutte en Roemer, werd dit uiteindelijk een tweestrijd tussen Rutte en Samsom. Samsom kwam van ver en slaagde er niet in de grootste partij te worden en daarmee minister-president. In 2010 was het verschil tussen Rutte en Cohen 1 zetel en kon de VVD uitwijken naar de PVV. Nu is het verschil tussen Rutte en Samsom 2 zetels, maar kan Rutte niet naar rechts uitwijken. Rutte zal dus premier worden. De PvdA zal daar een behoorlijke prijs voor vragen.

Als de VVD en de PvdA inderdaad voor een tweepartijen kabinet gaan, dan wordt er de komende weken veel gevraagd van het leiderschap van Samsom en Rutte. Zij moeten hun achterbannen ervan overtuigen dat de rechtse VVD en de meer linkse PvdA met elkaar kunnen samenwerken. Een permanente polarisatie zoals in Amerika tussen republikeinen en democraten, die een partijpolitieke strijd blijven prefereren boven bestuurlijk handelen, is heilloos.

Rutte en Samsom zullen in de verkiezingstijd opgebouwde verschillen tussen beide grote partijen moeten nuanceren en de partijen tot elkaar brengen. Dat kan door een gezamenlijke agenda te formuleren en onoplosbare zaken uit te ruilen of in de ijskast te zetten. Het onderdeel psychologisch inzicht van politiek handelen is daarbij van groot belang. Als een van de partijen overmoedig wordt, zijn de gevolgen niet te overzien. De VVD en de PvdA moeten nu bewijzen dat het verstand terug is gekeerd in de Nederlandse politiek.

Dit is de laatste in een serie beschouwingen van Jouke de Vries over de Tweede Kamerverkiezingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden