'Tweedeling in gezondheidszorg dichterbij' Onbegrensde marktwerking schrikbeeld voor Werner

NIJMEGEN - Een groot circuit voor de well-to-do. Burgers die zich na elk partijtje tennis door de fysiotherapeut laten behandelen, prive-klinieken die ongemerkt een hoge vlucht hebben genomen, en nu weer werkenden die voorrang krijgen bij operaties.

GONNY TEN HAAFT; ALDERT SCHIPPER

“Dat onbegrensde geloof in marktwerking - zelfs de prijsvorming zou aan verzekeraars en zorgaanbieders overgelaten kunnen worden - heb ik nooit kunnen delen. Nu recent weer dat voorstel van Simons om de grote bouwprojecten aan 'partijen' over te laten. Die worden het natuurlijk nooit met elkaar eens. Ik zie het al voor me: stel dat ik met m'n huidige bouwplan voor het ziekenhuis bij alle verzekeraars moet gaan leuren. . .”

Voor drs F. J. M. Werner, directeur van het academisch ziekenhuis Nijmegen en voormalig topambtenaar bij het ministerie, zijn het meer dan schrikbeelden. Zijn zorgen over het eigen ziekenhuis zijn nog maar peanuts vergeleken met die over een samenleving waarin een tweedeling zich steeds duidelijker aftekent, waarin de zwakkeren het meer en meer afleggen, ook al is dat het laatste wat de sociaal-democraat Simons, staatssecretaris van volksgezondheid, met zijn stelselwijziging beoogt.

“Hij begon goed, maar, ook onder dwang van de politiek en hardnekkige lobbyisten, zijn de technische kwesties gaan overheersen. In al die recent verschenen rapporten over budgettering, normuitkeringen, functionele omschrijvingen - die niemand meer begrijpt - zie ik de mensen om wie het gaat, niet meer terug. In het huidige beleid is de inhoud uit het oog verloren.”

Terug dus naar die burger, vindt Werner. “Je schrikt van het aantal mensen dat zorgafhankelijk is; het reservoir van mensen dat potentieel gebrek heeft, is gigantisch. Dat Simons deze mensen 'op maat' wil bedienen, kan op termijn tot een ongelimiteerde kostenexplosie leiden.”

De Tweede Kamer ging donderdag in principe akkoord met de derde fase van Simons' plan (in 1996 in te voeren), waarmee de zorgaanspraken op het gebied van verpleging, verzorging en geestelijke gezondheidszorg 'globaal' in de wet omschreven zullen worden, gefinancierd uit de algemene wet bijzondere ziektekosten (AWBZ). “Zo'n open eind financiering, waarin de aanspraken op zorg ook nog eens vaag omschreven zijn, krijgt een enorm aanzuigende werking. Dan trek ik een parallel met de WAO, waarvan de dramatische gevolgen inmiddels bekend zijn, maar ook met de huursubsidie, waardoor honderdduizenden mensen met een veel te hoog inkomen in gesubsidieerde huizen kunnen wonen.”

“En met de studiefinanciering, die beloofde dat iedereen gratis kon studeren. En met de OV-jaarkaart, waarmee studenten gratis kunnen reizen: het leidt allemaal tot ongelimiteerd gebruik. Beloof je niet te veel met zo'n verzekering, iets dat je nooit kunt waarmaken?”

Werner was, voordat hij getipt werd als staatssecretaris van volksgezondheid ('Het zou een enorme klus zijn'), topambtenaar en directeur van het AMC. Hij zit in allerlei CDA-commissies en adviesorganen van de regering en kent de sector als zijn broekzak. Vorige week nog kwam hij in het nieuws met zijn pleidooi om zorg en verpleging te scheiden en alleen nog verpleging te vergoeden.

“Heel veel ouderen en gehandicapten, maar ook de bewoners van beschermende woonvormen en gezinsvervangende tehuizen, kunnen de kosten van het levensonderhoud en aanvullende huishoudelijke zorg best zelf betalen. Mijn uitgangspunt zou zijn: 'uit eigen zak, tenzij je kunt aantonen dat geld niet te hebben'. Met eventueel aanvulling van de gemeenten, die daar natuurlijk wel toe in staat moeten worden gesteld. Dit sluit ook veel beter aan bij de bestaande wetgeving, waarin het gehandicaptenvervoer, woningaanpassingen, en hulpmiddelen ook al bij de gemeente zijn gelegd.”

Werner wil onderzoek naar de draagkracht van die 1,7 miljoen (!) burgers die zo'n beleid in hun portemonnee zullen voelen, en naar de vraag waar gezondheidszorg ophoudt en maatschappelijke dienstverlening begint. “In het land van de thuiszorg maak ik hier geen vrienden mee. Zij hoopten op een goudgerande financiering via de AWBZ, en nu moeten ze het geld bij de mensen zelf of bij de gemeente gaan halen. Maar dit is geen a-sociaal uitgangspunt. Integendeel: ik wil het schaarse collectieve geld brengen bij de mensen die het het hardst nodig hebben, dus ook in dat opzicht:zorg op maat.”

Het spijt Werner dat hij laatst verstek liet gaan op de ontmoeting van drie oud-staatssecretarissen, Hendriks, Veder-Smit en Van der Reijden. “Ik ken ze allemaal heel goed”, lacht Werner, “en allemaal kunnen ze zeggen dat een stukje van hun beleid gerealiseerd is. Of dat hun niet-gerealiseerde denkbeelden weer opduiken. Dat is het gekke van de sector: alles is de revue al eens gepasseerd.”

Maar niemand heeft diezelfde sector zo op z'n grondvesten doen schudden als Simons. Het is zijn verdienste dat er nu logeerhuizen voor verstandelijk gehandicapten zijn, dat verpleeghuizen ook buiten hun eigen verpleeghuismuren mogen opereren, dat gezinszorg en kruiswerk fusioneren. Zijn “krachtdadige aanpak” schudde alles en iedereen wakker, varierend van werkgeversvoorzitter Rinnooy Kan tot de bureaumedewerkers in het artsenbolwerk Domus Medica, van wie je vroeger nooit wat hoorde.

“Tot voor kort was de gezondheidszorg nog een vrij gesoleerd gebeuren:als je er een beetje in thuis was, wist je hoe de lijnen liepen. Op het ogenblik weet ik ook niet meer wie er waar invloed uitoefenen. Al die lobby's die op gang gekomen zijn: van werkgevers en werknemers, verzekeraars, patienten, koepelorganisaties, de industrie. . . Het lijkt wel alsof de gezondheidszorg nu pas ontdekt is.”

Hij ziet het ook binnen 'het eigen' CDA, waar veel meer mensen dan vroeger zich met zieken en gezonden bezig houden, en diverse adviescommissies door CDA'ers geleid worden. De Ridderkerkse burgemeester Bruins Slot als voorzitter van een commissie over de verzekeraarsbudgetten, topambtenaar Witteveen van Financien over de basisverzekering en ex-premier Biesheuvel over de tariefstructuur van de medisch specialisten.'

“De commissie-Biesheuvel die deze zomer met haar rapport komt, heeft precies dezelfde opdracht als de commissie Mansveld in het eind van de jaren zeventig”, herinnert Werner zich uit de tijd dat hij zelf op het departement zat. Het huidige conflict tussen staatssecretaris Simons en de specialisten stamt uit die tijd.

“Het rapport Mansveld was een voortreffelijk rapport over de tariefstructuur en honoraria, maar werd door de overheid uitsluitend voor inkomensbeleid gebruikt. Gesteld werd - ik heb het zelf nog moeten opschrijven, ik kreeg het bijna niet op papier - dat de functiewaarderingsmaatstaven van Binnenlandse zaken moesten worden toegepast op de medisch specialisten, en daar kwamen inkomens uit van rond de 120 000 gulden. Toen begon de oorlog: ze waren des duivels dat vertrouwelijk ter beschikking gestelde gegevens voor andere doeleinden gebruikt waren, en voelden zich beledigd door dat bedrag van 120 000 gulden.”

Hoeveel dan wel? “Dat is de kern van het probleem. Als iemand nou eens zou durven zeggen wat een maatschappelijk aanvaard inkomen voor de specialist is, waren we een heel eind verder. Die vraag is nooit helder gesteld: wat mag een specialist verdienen?”

Na Mansveld zijn de spanningen alleen maar hoger opgelopen. De specialisten voelen zich bijna onherstelbaar vernederd. “Ze zijn en voelen zich van de troon gestoten, nadat hen voortdurend is toegevoegd dat ze ook maar 'gewone jongens' zijn. Steeds opnieuw worden ze naar beneden-beneden-beneden gehaald, terwijl hen tegelijkertijd de grootste zorgvuldigheid wordt gevraagd bij euthanasie en abortus, en spontane medewerking bij het beheersen van de kosten.”

De specialisten vergen een eigen aanpak, net als de geestelijke gezondheidszorg, farmacie, of het ouderenbeleid. “Daar heb ik bij Simons ook altijd aan getwijfeld, zijn ene basisverzekering die alles dekt en eenduidig bestuurd wordt. Zo'n sector kan je niet als eenheidsworst die zorg heet, behandelen.”

Een gedifferentieerde aanpak dus, hetgeen een geintegreerd beleid niet in de weg staat, benadrukt Werner. Integendeel: “Maatschappelijke integratie is het thema waarover we in de komende tien jaar heel hard moeten nadenken. De participatie en integratie van ouderen, allochtonen, gehandicapten, psychiatrische patienten, en arbeidsongeschikten, vergen initiatieven en beleid, en daartoe zie ik nog maar heel weinig impulsen. Ik zie ze zelfs eerder in omgekeerde richting. Dat werkenden voorrang krijgen bij operaties vind ik heel gevaarlijk, net als leeftijd als selectie-criterium bij wachtlijsten, en particuliere thuiszorg die alleen de rijken kunnen betalen. Een tweedeling komt zo sluipend naderbij; ik moet er niet aan denken dat schaarse nieren ooit aan de hoogstbiedende verkocht worden.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden