Tweede Wereldoorlog bezorgt Rode Kruis nog steeds werk

Na de bevrijding: zoeken in kaartenbakken naar gegevens over vermisten. Beeld Nederlandse Rode Kruis, Oorlogsarchief
Na de bevrijding: zoeken in kaartenbakken naar gegevens over vermisten.Beeld Nederlandse Rode Kruis, Oorlogsarchief

Het zou een quizvraag kunnen zijn: welke instelling heeft na het Niod het grootste archief over de Tweede Wereldoorlog? Antwoord: het Rode Kruis. In het hoofdkantoor in Den Haag huist een archief van 1300 strekkende meter met informatie over anderhalf miljoen Nederlanders. Ondanks die onbekendheid komen bij het Informatiebureau van het Rode Kruis nog elk jaar zo'n 1200 verzoeken om informatie binnen over mensen die betrokken waren bij die oorlog.

Aan die onbekendheid mag volgens onderzoeksmedewerker Albert Oosthoek zo langzamerhand wel een einde komen. Een groot deel van de collectie is inmiddels gedigitaliseerd. Maar de gegevens zomaar voor iedereen online beschikbaar maken, is nog lastig met het oog op de privacywetgeving, zegt Oosthoek. "We zijn aan het bestuderen hoe we dit zorgvuldig kunnen doen, zonder in strijd met de Wet op de persoonsgegevens te handelen."

De reden dat het Rode Kruis over dit archief beschikt, ligt in een ver verleden. In 1909 kreeg die organisatie van de overheid de lastige taak berichten over gesneuvelde soldaten, gewonden en krijsgevangenen in oorlogstijd aan de nabestaanden over te brengen. Na de Tweede Wereldoorlog werd die taak uitgebreid met het opsporen en het geven van informatie over vermiste Nederlandse burgers. Het Rode Kruis verstrekte ook verklaringen van overlijden.

Spoorloos
Na de bevrijding waren nogal wat mensen spoorloos. In de eerste plaats was er het drama met de meer dan 100.000 Joden die naar concentratiekampen werden vervoerd en van wie er maar weinig nog in leven waren. Daarnaast verbleven zo'n 500.000 Nederlanders gedwongen in Duitsland om daar te werken in het kader van de Arbeits- einsatz en niet iedereen had contact met thuis kunnen houden. Tot slot waren er nog de Nederlanders die in Nederlands-Indië door de Japanse bezetter in kampen werden gehouden.

Zo ontstond het Informatiebureau dat na de bevrijding werd overspoeld met gegevens over Joden en dwangarbeiders, archieven van gravendienst en concentratiekampen, kamplijsten en bootlijsten uit Nederlands-Indië. Van krijgsgevangen gemaakte Nederlandse soldaten maakten de Duitsers kaarten met ook een pasfoto. "Ik vraag me af of nabestaanden van die soldaten weten dat dit hier beschikbaar is", zegt Oosthoek.

Bij al die archieven zat ook de cartotheek van de Joodsche Raad. De Duitse bezetter eiste dat van alle Joden een registratiekaart werd aangelegd. Ook die van Anne Frank is er nog. "Ik geef regelmatig rondleidingen", zegt Oosthoek. "Als Amerikanen die kaart zien, dan zijn ze helemaal van hun stuk gebracht. Dat heeft voor die mensen een enorme lading. Dat begrijp ik wel. Het geeft heel droog de feiten, zoals wanneer ze naar Westerbork is getransporteerd. En we kennen de tragische afloop."

Een paar jaar na de oorlog kwam ook het repatriëringsarchief naar Den Haag met daarin de kaart van Annes vader Otto Frank, waarop onder meer staat dat hij directeur was van Opecta. En dat hij 590 Franse franc op zak had, dat hij door de Russen op 27 januari 1945 in Auschwitz is bevrijd en dat hij via het Belgische plaatsje Lustin weer in Nederland kwam.

De registratiekaart van Anne Frank, afkomstig van de Joodsche Raad. Beeld Nederlandse Rode Kruis, Oorlogsarchief
De registratiekaart van Anne Frank, afkomstig van de Joodsche Raad.Beeld Nederlandse Rode Kruis, Oorlogsarchief

Nog drie collega's over
Aan de wanden van de kamer van Oosthoek hangen foto's met daarop mensen die over kaartenbakken gebogen hun werk doen. "Vlak na de oorlog werkten bij het Rode Kruis wel honderden mensen voor het opsporingswerk", zegt Oosthoek. Nu zijn het er nog drie. Een collega van Oosthoek houdt zich uitsluitend bezig met vragen over mensen die in Nederlands-Indië verbleven. Zeventig jaar na dato willen mensen bijvoorbeeld nog weten of hun vader of opa in een Jappenkamp heeft gezeten.

De vragen zijn uiteenlopend, zegt Oosthoek, maar ze hebben bijna allemaal een trieste achtergrond. "Het ene moment zit je met een vraag over een Joods gezin. Vervolgens krijg je een verzoek met informatie over iemand die voor de Waffen SS aan het Oostfront heeft gevochten. Het Rode Kruis is een neutrale organisatie, dus we behandelen alle vragen. Bovendien is het voor de nabestaanden een even groot drama."

De meeste vragen gaan over het lot van Joden en tegenwoordig zijn die steeds vaker afkomstig van mensen die met zogeheten 'Stolpersteinen' bezig zijn. Dat zijn projecten waarbij voor huizen van vermoorde Joden gedenktekens worden geplaatst.

"Zij willen dan de precieze antecedenten van die Joodse bewoners weten. Waar zijn die mensen heen gebracht? Wanneer zijn ze overleden? Hoe luidt precies hun naam?" aldus Oosthoek.

Strafgevangenis
Nabestaanden van bewoners van het 'Oranjehotel', de strafgevangenis in Scheveningen waar veel verzetsstrijders terecht kwamen, kunnen ook bij het Rode Kruis een poging wagen. In tegenstelling tot wat ook de initiatiefnemers van het op te richten gedenkcentrum Oranjehotel tot voor kort dachten, zijn niet alle gegevens verloren gegaan. Het grootse deel van de niet vernietigde archieven van de strafgevangenis Scheveningen is direct na de Tweede Wereldoorlog bij het Rode Kruis terecht gekomen.

Onlangs overleed Heinz Polzer, beter bekend als Drs. P., van wie bekend is dat hij tijdens de oorlog in het Oranjehotel opgesloten is geweest. "Eens even kijken", zegt Oosthoek. "Ja hoor, hier is zijn vonniskaart. Hier staat dat hij in 1941 is opgepakt wegens het verspreiden van 'Deutschfeindliche Hetzegeschrifte'. Hij zat in cel 64 van 1 september tot 13 oktober. Gelukkig heeft hij niet al te lang vastgezeten."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden