Column

Tweede Kamer is meer duiventil dan tegenmacht

De Tweede Kamer bijeen tijdens de stemmingen over het uitsel van het permanente Europees noodfonds (ESM) debat aangevraagd door Geert Wilders.Beeld anp

Een voormalig topambtenaar die zeven premiers van nabij tot zeer nabij meemaakte, vertelde me deze week dat al die landsbestuurders één ding gemeen hadden. Na een kabinetscrisis wilden ze zo snel mogelijk door. Nou vooruit, voor Dries van Agt, premier van 1977 tot 1982, gold dat misschien wat minder. Maar hij keek er niet van op dat Mark Rutte na de breuk in het Catshuis op snelle verkiezingen aanstuurde, liefst nog voor de zomervakantie.

De behoefte aan revanche voor het mislukte regeeravontuur, het incasseren van de premierbonus, mogelijk extra stemmen van PVV-kiezers die aan Wilders zijn gaan twijfelen; het kost niet zoveel moeite de overwegingen te volgen die Rutte al meteen na de breuk in het Catshuis tot de uitspraak brachten dat 'verkiezingen voor de hand liggen'. Hij voelde de politieke situatie in zoverre goed aan dat een Kamermeerderheid die opvatting bleek te delen, zij het dat de Kamer niet zoveel haastige spoed wilde betrachten.

Het is de moeite waard nog een keer bij deze gang der dingen stil te staan, want zo vanzelfsprekend is het niet een nauwelijks twee jaar jong parlement te ontbinden en nieuwe verkiezingen uit te schrijven. Eerder dan een bewijs van een ontwikkeld democratisch ethos is het frequent inschakelen van de kiezers een middel dat zich tegen het democratische bestel keert.

Zo is nu al duidelijk dat de samenstelling van de nieuwe Kamer fors zal afwijken van de huidige, zoals de huidige Kamer fors afwijkt van de vorige. Niet alleen haken nogal wat zittende parlementariërs af, ook is gezien het uitslagenbeeld sinds 1994 de verwachting gewettigd dat de verhoudingen andermaal overhoop worden gegooid. Uit oogpunt van parlementaire ervaring en continuïteit is er dus zonder meer sprake van verlies. Het is veelzeggend dat de veertiger Sharon Dijksma nu de nestor van het parlement is. Sinds 2002 treedt in september na de vierde vervroegde verkiezingen, de vijfde nieuwe Kamer aan.

Een van de gevolgen van die hoge omloopsnelheid is dat de Eerste Kamer, die eens in de vier jaar wordt ontbonden en opnieuw samengesteld, aan gezag wint, mogelijk ook aan invloed als de overzijde een duiventil blijft en daardoor geen tegenmacht van betekenis meer kan ontwikkelen. In het debat over een verbod op ritueel slachten eind vorig jaar wonnen de senatoren het qua diepgang en evenwicht in hun benadering van deze kwestie het met lengten voorsprong van de rechtstreeks gekozen volksvertegenwoordigers. Deze ervaring zou aanleiding kunnen zijn te overwegen in de Grondwet vast te leggen dat de Tweede Kamer om de vier jaar wordt gekozen en niet tussentijds kan worden ontbonden.

Het ontbindingsrecht van de regering zou alleen mogen worden ingezet als er tussen kabinet en parlement een onoverbrugbaar conflict ontstaat. Dat was ook het oorspronkelijke oogmerk van dit recht. De ratio achter de vervroegde verkiezingen lag in het verlengde daarvan: de kiezers moesten in het gerezen conflict als arbiter optreden. Bij de huidige politieke crisis is er van zo'n niet te overbruggen conflict niets gebleken. Sterker nog, de zittende Kamer bleek in staat tot een oplossing, al is de vraag of dat ook zo was geweest als het perspectief van een stembusgang had ontbroken.

Maar dan rijst met nog meer kracht de vraag: waarom niet? Staatsraad Rein Jan Hoekstra was twee jaar terug de eerste (voor zover ik weet), die vraagtekens plaatste achter de gewoonteregel bij een kabinetscrisis in alle gevallen terug naar de kiezers te gaan. Die regel is ontstaan in de jaren zestig, toen op basis van één en dezelfde verkiezingsuitslag drie kabinetten aantraden. Dat werd als ondemocratisch en regentesk ervaren, wat in die tijd van confessionele oppermacht ook beslist zo was. Het formeren van kabinetten was, zoals PvdA-leider Den Uyl in 1971 schreef, 'ondoorzichtig geknutsel van enkelingen'.

Het verschil is dat de krachtsverhoudingen in de politiek toen tamelijk vastlagen. Nu is er een beweeglijkheid in het electoraat die de oorspronkelijk ratio van vervroegde kiezersraadpleging onderuithaalt. Het is de vraag of op 12 september het verband tussen de stem en de breuk in het Catshuis nog duidelijk is. De druistige en op revanche beluste Rutte wilde vanwege dat risico de verkiezingen al vòòr de zomer, maar daar stak de Kamer op goede gronden een stokje voor.

Hiermee is niet gezegd dat de kiezer gek is. Veeleer is de vraag of de politici de nog maar twee jaar terug gedane uitspraak van de kiezers op waarde hebben geschat. Die vraag klemt eens te meer, nu de toen gemandateerde Kamer in staat is gebleken tot het sluiten van een begrotingsakkoord, waarmee onze democratie zich van een verrassend slagvaardige kant heeft laten zien.

Dat de premier als eerste begon over verkiezingen laat zien dat niet langer de representatie van de kiezers voorop staat, maar de behoefte aan (nieuwe) legitimatie bij de zittende macht. Hoekstra schreef het twee jaar terug in het PvdA-blad S&D wat behoedzamer op, de verschuiving is evident. Rutte gedraagt zich als een regeringsleider die via de stembus zijn positie wil versterken.

Hij krijgt daarbij de medewerking van de Kamer, die haar positie als representant van de kiezers en als hoogste orgaan in ons bestel in wezen onvoldoende serieus neemt.

Het parlement draagt zelf dus bij aan een toenemende kortademigheid van ons democratische bestel, wat weer leidt tot een hijgerig klimaat waarin politici zich gedwongen voelen permanent campagne te voeren. Dat gaat ten koste van de belangen en waarden die zij beloven te verdedigen.

Gelukkig is er nog de Eerste Kamer, door de beroemde en beruchte liberale senator Harm van Riel ooit vergeleken met 'een koel bosmeer'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden