Twee zetels als ruststand

Leefbaar Nederland stond riant in de peilingen, totdat de partij Pim Fortuyn aan de dijk zette. Oprichter Jan Nagel heeft van die beslissing nog steeds geen spijt, al is het zuur dat de zetels nu bij de LPF zijn terechtgekomen. Want het is niet aan die 'reactionaire gelukszoekers', maar aan Leefbaar Nederland te danken dat er een 'nieuwe politiek' is.

Zijn hoofddoelstelling was om de politiek in Nederland eens goed op te schudden en te bevrijden van die benauwde paarse deken. Dat is Jan Nagel gelukt. ,,Maar het doet wel pijn dat de zetels niet bij Leefbaar Nederland terecht zijn gekomen en wel bij de LPF, die club met aartsconservatieve figuren als Ferry Hoogendijk en Jim Janssen van Raay die ik nog nooit op een vernieuwend idee heb kunnen betrappen. Reactionaire gelukszoekers zijn het.''

Maar Leefbaar Nederland laat het, ondanks de schamele twee zetels die de partij op 15 mei binnenhaalde, er niet bij zitten. Vanavond houdt de partij in haar bakermat Hilversum een congres waar een nieuw bestuur moet worden gekozen. De oprichters - zoals Nagel, Willem van Kooten en Broos Schnetz - zeiden in de verkiezingsstrijd immers dat ze zouden opstappen als Leefbaar Nederland minder dan tien zetels zou halen. Nagel komt niet op die belofte terug, maar tegelijkertijd is hij gemotiveerder dan ooit. ,,Ik ben door de uitslag niet verzuurd. Ik zie het als een momentopname en daarom blijf ik hoe dan ook politiek actiefe''

Nagel is er heilig van overtuigd dat zijn partij nog een mooie toekomst voor zich heeft. ,,De kiezer zit los'', zo analyseert Nagel de verkiezingsuitslag. ,,Dat zeiden we een jaar geleden al maar toen werden we door iedereen uitgelachen. De oude vanzelfsprekendheden zijn verdwenen. Niet alleen zijn bijna dertig zetels bij nieuwe partijen terechtgekomen, maar ook denk ik dat een groot deel van de aanwas van het CDA de volgende keer weer op een andere partij stemt.''

Vanaf zijn vakantieadres in Frankrijk hoorde Nagel afgelopen maand met verbazing de ontwikkelingen in Nederland aan. De onderhandelaars van VVD en CDA gingen tijdens de formatie akkoord met de instelling van een gekozen burgemeester. In de Tweede Kamer werd de voorzitter na een debat openlijk gekozen. En als klap op de vuurpijl: de PvdA wil straks de nieuwe partijleider niet alleen door de leden, maar wellicht ook door de kiezers laten aanwijzen.

,,Dat laatste was precies wat wij wilden en waarvoor we werden weggehoond'', zegt Nagel. ,,Alleen wilden wij dat per kiesdistrict doen om de band tussen kiezer en gekozene nog nauwer te maken.'' Wegens technische en financiële redenen ging dat niet door. En ook voelde Pim Fortuyn hier weinig voor omdat hij bang was met onbekende kamerleden te worden opgescheept.

Dat politiek Den Haag plotseling is bezwangerd van de 'nieuwe politiek' zien de oprichters van Leefbaar Nederland toch voor een groot deel als hún verdienste. Een jaar voor de verkiezingen schatten onderzoekers de kansen op succes voor Leefbaar Nederland klein in. Voorwaarde voor een succesvolle introductie was namelijk de aanwezigheid van ongenoegen. En dat was er volgens de onderzoekers niet.

,,Dat ongenoegen was er natuurlijk wel'', zegt Herman Jansen, voorzitter van de Vereniging van Plaatselijke Politieke Groeperingen. Bij Jansen leefde de frustratie over het gesloten bolwerk van de gevestigde partijen al veel langer. In 1978 maakte de historicus bezwaar tegen het dempen van de grachten in zijn woonplaats Meppel. Bij geen enkele partij vond hij gehoor en dus richtte hij zijn eigen partij op, die ook afgelopen maart bij de raadsverkiezingen in Meppel weer de grootste werd.

Dat de burger zich steeds ongemakkelijker voelt bij de bestaande partijen met hun starre ideologie en hun gesloten bestuurscultuur blijkt volgens Jansen uit de statistieken van de lokale partijen. Vanaf 1986 is het aantal raadszetels gestegen van 1500 naar 2500, waarmee de lokale partijen zelfs het CDA voorbij zijn gestreefd.

,,Het lokalisme is de voedingsbodem geweest van de veranderingen die nu in Den Haag zichtbaar worden, daarvan ben ik overtuigd. En Leefbaar Nederland heeft daarbij een belangrijke functie gehad. De partij bracht met Fortuyn de walging over de naar binnen gekeerde Haagse politiek aan het licht. Dat de leefbaren slechts twee zetels hebben gekregen hoeft nog niet te wijzen op een mislukking. Je hoeft niet altijd zelf te oogsten, als het resultaat maar hetzelfde is en als er maar verandering komt''.

,,En natuurlijk is de tragiek van dit moment dat het CDA, als icoon van regentenpolitiek en achterkamertjes, met de winst is gaan strijken.'' Jansen schat dat minstens tien zetels afkomstig zijn van mensen die die partij als vluchtheuvel zagen. ,,Zij wilden niet meer op een paarse partij stemmen en vonden de LPF te instabiel. Het CDA vormde een betrouwbare keus.''

Belangrijk onderdeel van het Leefbaar-Nederlandcongres vanavond is de evaluatie van de verkiezingen. Volgens Jan Nagel kan de conclusie kort zijn. De partij heeft twee belangrijke keuzen gemaakt, het aanwijzen van Fortuyn als lijsttrekker en het aan de dijk zetten van hem. ,,Achteraf is het altijd makkelijk praten, maar ik sta nog steeds achter die twee besluiten. Fortuyn was onze beste kandidaat die weliswaar risico's met zich meebracht. Ook ben ik nog blij met onze moedige keuze voor geloofwaardigheid door Fortuyn eruit te gooien. We waren de grootste partij geworden, maar ik had anderen niet meer meer recht in de ogen kunnen kijken.''

,,Pim Fortuyn was uiteraard de grote katalysator van alle veranderingen van vandaag'', zegt S.W. Couwenberg, oud-hoogleraar staats- en bestuursrecht en lid van Leefbaar Nederland. ,,Maar je kunt ook zeggen dat Fortuyn zonder onze partij nooit zo'n platform had gekregen en nooit die populariteit had kunnen bereiken. Op het moment dat hij lijsttrekker werd, stonden wij in de peilingen al rond de tien zetels.''

Fortuyn stond bij zijn toetreding tot Leefbaar Nederland vooral bekend om zijn krachtige opinies over integratie en asielbelied. Couwenberg: ,,Maar in Leefbaar Nederland dachten we ook in die richting. Ik snapte niet waarom hij van Nagel niet mocht zeggen dat Nederland vol is. In de jaren vijftig zeiden we dat ook en begonnen we met een emigratiepolitiek. De klachten over de gebrekkige integratie van buitenlanders waren juist van die signalen die Den Haag niet bereikten en die wij wel wilden doorgeven.''

Leefbaar Nederland werd bij de oprichting om de oren geslagen met de kritiek dat de partij geen ideologie als grondslag had. Couwenberg: ,,Als deze verkiezingen iets hebben aangetoond, is het dat ideologie als verpakking van machtsstreven volkomen is achterhaald. Wie heeft het er deze verkiezing nog over beginselprogramma's gehad? Niemand en terecht want de inhoudelijke verschillen tussen de partijen zijn klein.''

In het postmoderne Nederland zijn volgens Couwenberg alle vanzelfsprekendheden voor politieke partijen weggevallen. ,,Bij elke verkiezing die hierna komt zal een partij zich de vraag moeten stellen: wat is de reden van ons bestaan?''

Dominant is het machtsmotief, zo stelt Couwenberg. ,,Dat Fortuyn zei dat hij minister-president wilde worden, dat vond iedereen om te gillen. Belachelijk was dat. Maar zonder de moord was Fortuyn waarschijnlijk premier geworden en dus accepteert de bevolking deze zogeheten office seekers. Kom er maar voor uit dat je op macht uit bent, hou een goed verhaal waarom je dat wilt en laat zien dat je de capaciteiten hebt om dat te doen.''

De LPF heeft de thematiek van politieke vernieuwing van Leefbaar Nederland overgenomen. Maar of die partij daartoe inderdaad in staat is, vraagt Couwenberg zich af. Nu goed, er komt een gekozen burgemeester, maar daar is een grondwetswijziging voor nodig die door een volgend kabinet moet worden overgenomen. ,,CDA en VVD zijn altijd mordicus tegen geweest. Ik heb het gevoel dat dit onderwerp onderweg ergens struikelt. Dan zijn we weer terug bij af.''

Alle andere vormen van directe democratie zoals de gekozen minister-president en commissaris van de koningin zijn verdwenen. Het referendum is hardhandig van tafel geveegd. ,,Ook komt er nog geen einde aan al die politieke benoemingen waar slechts de drie procent van de bevolking die lid van een politieke partij is, aanspraak kan maken. Er is voor Leefbaar Nederland nog veel te winnen.''

Herman Jansen ziet voor Leefbaar Nederland de komende jaren een functie weggelegd als geweten van LPF. ,,Het is de vraag of LPF zich niet net zo gaat gedragen als de gevestigde partijen nu zij in het centrum van de macht zit. De uitgangspunten van de LPF liggen op papier dicht bij die van Leefbaar Nederland, maar het is de vraag of zij zich daar de komende vier jaar aan gaat houden.''

Jan Nagel denkt niet dat het kabinet dat binnenkort bij de koningin op het bordes staat, een lang leven beschoren is. Hij denkt dat zijn partij snel een kans krijgt op een revival. ,,Ik zie de uitslag van 15 mei net als bij een voetbalwedstrijd als een ruststand. Bij de provinciale-statenverkiezingen in maart 2003 zal blijken dat de LPF als een kaartenhuis instort. Die partij slaagt er niet in om in provincies geschikte kandidaten te vinden.''

,,Bovendien is Mat Herben een heel brave man, maar zeker niet iemand die bij die partij de kar kan trekken. Mat had zich bij ons vorig jaar kandidaat gesteld voor een zetel in de Tweede Kamer, maar werd afgewezen omdat hij geen enkel origineel of aansprekend idee had. Ook het CDA gaat straks een deel van de winst verliezen. Kortom: het politieke landschap staat in 2003 weer te trillen op zijn grondvesten.''

Dit weekend sloot LPF-leider Herben niet uit dat zijn partij over enkele jaren gaat fuseren met een andere partij. Maar wat er ook gebeurt, een fusie met de LPF gaat Jan Nagel niet meemaken. ,,Ik vind de LPF kortweg een rechtse partij. Ik vind een fusie met de VVD logischer. Maar mocht een meerderheid van de partij veel voelen voor de suggestie van Tjerk Westerterp om samen te gaan met de LPF, zal ik mijn lidmaatschap opzeggen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden