Twee wedergeboortes van de Krim

(Trouw) Beeld
(Trouw)

Kiev hield de adem in toen Russische tanks Georgië binnenrolden. Zou Oekraïne het volgende slachtoffer worden? Het land heeft ook een grote Russischtalige minderheid. Op de Krim pleit een meerderheid openlijk voor aansluiting bij Rusland.

Ekke Overbeek

Maar de Krim is niet alleen Oost versus West. Met het ontluikende moslimfundamentalisme ontvouwt zich ook een Noord-Zuidconflict.

Nergens op de Krim zie je zoveel Oekraïense vlaggen als in Sevastopol. Het blauw-geel wappert op alle overheidsgebouwen, of wat daar voor door kan gaan: het stadhuis, de muziekschool. Voor de meeste inwoners van Sevastopol is het blauw-geel een parvenu, een indringer hier geplant in 1991 toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel en de Krim binnen de grenzen van een onafhankelijk Oekraïne belandde. Hun vlag is wit-blauw-rood en wappert in de haven, op het officierscasino, het maritiem museum en bij alle poorten die toegang geven tot gebouwen van de Russische Zwarte Zee-vloot. „Sevastopol is een Russische stad. Hier voel je de Russische ziel”, zegt Andrej die over de Krim trekt met zijn gitaar, om de kost bij elkaar te zingen. En dat moet zo blijven, vinden de meeste mensen hier. Volgens een in 1997 gesloten verdrag tussen Kiev en Moskou, mag Rusland zijn vloot hier tot 2017 stationeren. Wat daarna gaat gebeuren, weet niemand.

Vladimir denkt nu al na over de volgende verhuizing. Hij is zeeman. Twee jaar geleden verhuisde hij met zijn gezin van Riga, de hoofdstad van Letland, naar Sevastopol, om te ontkomen aan wat hij ervaart als anti-Russische wetgeving. „Ik ben naar een Russische stad gekomen en nu zie ik dat hier dezelfde soort taalwetten worden aangenomen als daar in Letland. We spreken hier allemaal Russisch, maar er zijn lieden in Kiev die willen dat we Oekraïens gaan spreken.”

De steen des aanstoots is een nieuwe mediawet die vanaf 1 november Russische programma’s van de kabel weert. „Jullie in het Westen vinden dat Oekraïne beter is dan Rusland, omdat het een democratie is. Wat is dat voor een democratie waar ik niet mijn eigen taal mag spreken?” Het ergste voor hem is wel het idee dat Sevastopol in handen zou vallen van het Westen. „Ik zou niet willen dat in Sevastopol schepen van de Navo zouden komen te liggen”, gruwelt Vladimir. Het zou de derde val van Sevastopol zijn. De stad is bezaaid met monumenten voor mannen die heldhaftig de ’heldenstad’ hebben verdedigd. De laatste keer was tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen Sevastopol het acht maanden uithield tegen de Duitsers. De meest roemruchte verdediging van Sevastopol was die tijdens de Krim-oorlog, die uitbrak in 1853. Turkije, Groot-Brittannië en Frankrijk probeerden te voorkomen dat Rusland zich een toegang vocht tot de Middellandse Zee. Op de glooiende heuvels buiten de stad, waar ooit de Britse lichte brigade door Russische artillerie aan stukken werd geschoten, groeien nu wijnranken.

Sevastopol is vooral sentiment, vergane glorie uit de dagen van het imperium. Het roest vreet zich op veel schepen door de grijze bepantsering heen. Vanuit strategisch oogpunt heeft Rusland goede alternatieven, bijvoorbeeld het uitbouwen van de oude sovjetmarinebasis in Syrië. Varen op de Middellandse Zee is voor een land dat zichzelf weer als grootmacht wil manifesteren, interessanter dan dobberen aan de eigen zuidgrens. Onlangs kreeg Moskou nog een voorstel. De Libische leider Kadafi zette zijn tent op in de tuin van het Kremlin en bood aan de vloot in zijn land te stationeren. Maar Sevastopol biedt één ding dat de Middellandse Zee niet biedt: een permanent drukmiddel op de regering in Kiev.

„De Oekraïense president verkocht twee schepen aan Georgië”, vertelt de kapitein die toeristen langs pantserkruiser ’Moskva’ vaart. „Met Amerikaanse hulp. De Russen torpedeerden een van die twee schepen.” Hij zegt het met zichtbaar genoegen. De Oekraïense president, Viktor Joesjtsjenko, verklaarde dat Russische schepen die meededen aan de oorlog tegen Georgië, niet meer mochten terugkeren in Sevastopol. Alle schepen liggen weer gewoon in de haven.

Met de Krim in de achterzak tart Rusland zijn zuiderbuur. Het parlement van de autonome republiek Krim riep Kiev op de onafhankelijkheid van Zuid-Ossetië en Abchazië te erkennen. Op straat in Simferopol, de hoofdstad van de Krim, roept dat geen weerstand op. „Na het conflict in Georgië was er sprake van dat Rusland hier op de Krim hetzelfde zou gaan doen als daar in Georgië”, zegt Aleksander, 42 jaar, zonnebril en zakenman. Hij is een van de weinige Russen in Simferopol die in 2004 op president Joesjtsjenko heeft gestemd. Het was het jaar van de Oranje Revolutie, toen de beelden van de mensenmassa’s op het grote plein in Kiev de wereld overgingen. Oekraieners wilden verandering en Joesjtsjenko beloofde strijd met de corruptie en integratie met het Westen. Vier jaar later stelt Aleksander bitter vast dat hij zich heeft vergist. „Als ik met zakenmensen in Moskou praat, vragen ze wie er bij ons nu regeert: oranje, blauw, links, rechts, geel of welke andere kleur dan ook.” Het maakt volgens hem niet uit wie regeert, als er maar een einde aan de politieke chaos en de corruptie komt. „Als ze hier een referendum zouden houden over aansluiting bij Rusland, dan zou iedereen voor stemmen.”

Niet iedereen. „Tataren willen niet bij Rusland. Laat het Westen alsjeblieft alles doen om Oekraïne snel lid te maken van de EU en de Navo”, zegt Aider Asanov. Hij is klein en tenger. Zijn stem is zacht als hij vertelt over het lot van de Krim-Tataren. „Om twaalf uur ’s nachts kwamen de soldaten. We kregen vijftien minuten om wat spullen in te pakken. We werden op het station in wagons geladen. We reden en reden, twaalf tot veertien dagen lang. Er was geen eten en geen plek waar mensen hun behoeftes konden doen. Velen werden ziek.”

Asanov was zestien jaar op 18 mei 1944 toen hij in een wagon werd afgevoerd naar de Hongersteppe. Hij is de enige Tataarse edelsmid die na bijna vijftig jaar verbanning in Centraal-Azië is teruggekeerd op de Krim. In een piepklein atelier in het stadje Bahcesaray draagt hij de traditionele kunst van het sierraden maken over op een handjevol leerlingen. Het is mogelijk dankzij de stichting Wedergeboorte van de Krim. „Het is niet eenvoudig iets te bouwen als een civil society. Mensen weten niet hoe ze zich moeten organiseren”, verzucht Lufti Osman, die ruim tien jaar geleden de stichting oprichtte en sindsdien cursussen organiseert: handwerken, hoe zet je een schoolkrant op, hoe organiseer je een ouderraad. Voor wie maar wil meewerken: Tataren, Russen, Oekraïners. „Het is moeilijk, maar er is geen andere weg. Dat wil zeggen de andere weg loopt dood. Dat is een weg naar conflicten. De mensen die hier woonden toen wij terugkwamen, zijn na onze deportatie in onze huizen geplaatst. Je kunt ze natuurlijk zien als criminelen en oorlog met ze voeren, maar er is ook een andere weg: samenleven. Dat is geen nieuw idee. Het is zoals Allah zegt. Wie niet van God houdt, houdt ook niet van andere mensen.”

Niet iedereen op de Krim geeft een dergelijke, tolerante uitleg aan de islam. De islam van de Tataren is traditioneel gematigd. Leiders van de Tataarse gemeenschap doen er alles aan dat zo te houden (zie kader). Het grote voorbeeld is Turkije, waar religie en staat strikt gescheiden zijn. Het Tataars lijkt veel op het Turks en het Chanaat van de Krim was eeuwenlang verbonden met het Ottomaanse Rijk. Het Chanaat werd in 1783 door Rusland ingelijfd, maar het paleis van de Chan staat nog altijd in Bahcesaray. Het is een toeristische trekpleister, maar tevens het belangrijkste symbool van Tataarse cultuur die twee eeuwen Russische kolonisatie heeft overleefd.

Bezoekers bij het souvenirwinkeltje kijken verwonderd op als de minaret van de paleismoskee het vrijdaggebed aankondigt. Een groep van ongeveer honderd mannen verzamelt zich. De meesten zijn jong en sommigen dragen een baard. Bij het uitgaan van de moskee worden krantjes uitgedeeld: wedergeboorte. Dit is een heel andere wedergeboorte dan die waarvoor Lufti zich inzet. ’De islamitische ideologie is een perfect systeem overal en altijd’, zo luidt de kop van een voorpagina-artikel. De krant wordt geïnspireerd en waarschijnlijk mede gefinancierd door Hizb’ut Tahrir, een moslimorganisatie die streeft naar het herstel van het kalifaat – een moslimstaat die alle moslims moet verenigen onder islamistische wet, de sharia. De zwaarbebaarde man die de krant uitdeelt, is niet genegen tot een gesprek met westerse media. De jongere generatie is wel bereid tot spreken. Zoals Kemal. Hij is in de twintig en een beginnend baardje bedekt zijn gezicht. „De islam heeft een antwoord op alle vragen”, vertelt hij.

De leiders van de Tataarse gemeenschap, zoals Mustafa Cemilev, zijn volgens hem wel moslims, maar weten niet veel van hun geloof. „Als ze de islam zouden kennen, dan zouden ze net zo denken als ik. Dit is mijn land. Ik wil dat dit land leeft volgens de sharia.” Kemal werkt in een restaurant dat als ’moslimrestaurant’ te boek staat. Het is een keurig onderhouden gebouw dat schril afsteekt tegen het grootste deel van Bahcesaray, waar de meeste huizen nog altijd bewoond worden door Russen. Said Umer laat een honderd jaar oud Tataars huis zien dat is omgebouwd tot theehuisje. „Al mijn antwoorden op moeilijke vragen haal ik uit de islam”, zegt ook hij. Said Umer is twintig. „Als 99,99 procent van de mensen op de Krim voor Rusland of voor Europa is, ben ik voor islam.”

Viering van de 225 verjaardag van de Zwarte Zeevloot (AP) Beeld
Viering van de 225 verjaardag van de Zwarte Zeevloot (AP)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden