Twee vrouwen

Zestig jaar na dato geeft Cossee nu ook 'De Thuiswacht', de derde roman van Dola de Jong (1911-2003), opnieuw uit. Verslag van een intense, verdoemde vriendschap.

JANN RUYTERS

'Schaamteloos en onpublicabel' oordeelde uitgever Alice Nahuys van Querido toen Dola de Jong haar midden jaren vijftig 'De Thuiswacht' aanbood. Eerder wilde ook De Jongs Amerikaanse uitgeverij de roman niet publiceren, ondanks het feit dat haar vluchtelingenroman 'En de akker is de wereld' in 1945 lovend was ontvangen. Pas na tussenkomst van bewonderaar Marnix Gijsen en van dichterspaar Leo en Tineke Vroman, met wie de in New York wonende Dola de Jong bevriend was, verscheen het boek alsnog - om eerst ruim geprezen en niet veel later weer vergeten te worden.

Waarom 'De Thuiswacht' zo aanstootgevend was, is voor de lezer van nu wat raadselachtig. Meer nog dan haar twee jaar terug door Cossee opnieuw uitgegeven 'En de akker is de wereld', verrast dit boek in frisheid van taal en in de fijnzinnige benadering van het thema.

'De tegennatuurlijke liefde', noemden uitgevers dat thema destijds, en Vrij Nederland schreef over 'het eerste Nederlandse boek over de nood van de homofiele vrouw'. Het boek raakte een snaar, getuige de postzakken vol fanmail die De Jong ontving van vrouwen die opgesloten zaten in een huwelijk en die in De Jong een mogelijke lotgenoot vermoedden. Het zegt veel over de pijn en het taboe van toen dat iedereen naar voren haalde wat De Jong zelf in de roman toch zeer bewust tussen de regels houdt.

Want eigenlijk gaat 'De Thuiswacht' meer over intimiteit en afhankelijkheid, en over de verliefdheid en fascinatie die in meer vrouwenvriendschappen een rol speelt, dan over de seksuele, lesbische liefde.

Vertelster Bea kijkt jaren later, na de oorlog neergestreken in New York, terug op haar tijd met Erica: een vrouw 'met een jong vol gezicht met een ouwelijke trek om haar mond, (...), en een doordringende wat melancholieke uitdrukking in haar bruine ogen', jongensachtig 'gekleed als het lid van de Socialistische Jeugdorganisatie' het type waarbij de ikfiguur Bea 'zich nooit op haar gemak voelt', zo vertelt ze op de eerste bladzijde. Niettemin voelt ze zich bij hun eerste ontmoeting direct tot haar aangetrokken.

Het tweetal huurt in 1938 samen een appartement aan de Prinsengracht in Amsterdam, waar slechts schuifdeuren hen scheiden en er ook vanuit bed nog wat kan worden uitgewisseld. De verstandige Bea leidt een regelmatig werkend secretaresseleven, journaliste Erica verdwijnt regelmatig de nacht in. Als Bea een vriend heeft die ze ook in haar bed toelaat leidt dat tot spanningen. En als de rusteloze, humeurige Erica te veel aandacht geeft aan andere vrouwen ook.

Bea wordt zeer in beslag genomen door haar geheimzinnige, roekeloze vriendin die worstelt met een volkse moeder 'Ma' ('een forse vrouw met Erica's mond en schoensmeerzwart geverfd haar'), een onbekende vermoedelijk Joodse vader, een gebrek aan inkomsten, en met andere vriendinnen, met wie ze door Bea lang niet doorgronde, seksuele relaties heeft. "Natuurlijk zag ik haar moeilijkheden en conflicten, maar in die tijd waren ze geprojecteerd als silhouettten op een wit scherm - pas later kregen de beelden vorm en kleur door het perspectief op de achtergrond", aldus de vertelster. De passievere Bea ziet zichzelf als toeschouwer van Erica's escapades, maar Dola de Jong laat subtiel navoelen hoe jaloezie en groeiend onderdrukt seksueel verlangen beide vriendinnen parten speelt. Ondertussen danst de half Joodse, lesbische Erica op de rand van de vulkaan nu het Duitse regime haar tentakels uitstrekt.

"Vriendschap is een nog onontgonnen gebied in de literatuur", zei schrijfster Emma Cline vorige zomer in deze krant. Het zal met dat voorheen schandalige karakter te maken hebben dat er weinig geschreven is over de relaties tussen vrouwen. Het zegt veel over Dola de Jongs scherpe blik dat 'De Thuiswacht' in de schets van de fascinatie van muurbloem Bea voor de charismatische, verdoemde Erica, nu zo aan Cline's recente zomerhit 'The Girls' herinnert. En dat de schrijfster je meesleept in hun verhouding alsof die zich gister voltrok, en niet ver terug, in de repressieve jaren dertig.

Dola de Jong

De Thuiswacht

Cossee; 159 blz. euro 18,99

oordeel

Ook zestig jaar later nog steeds ontroerend, fris, subtiel,

scherp

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden