Twee stieren in een kraal

Zuid-Afrika wil zich na de apartheid omvormen tot een moderne democratie, maar stoot daarbij op de traditionele leiders. De eigenwijze chiefs in luipaardvellen trekken zich niets aan van de in Kaap stad uit gedachte wetgeving, en hebben lak aan het democratisch gekozen lokale bestuur. Het rommelt in het dorp.

In de schaduw van de doornen boom worden in Zuid-Afrika heel wat problemen opgelost. Een ongetrouwd meisje zwanger, iemand die buurmans kippen heeft gestolen, ruzie om een stuk land. Onder leiding van de chief spreken dorpelingen de zaak urenlang door, waarna een oplossing wordt bereikt. Het traditionele gezag is in de voormalige thuislanden nog springlevend. Tot wanhoop soms van de ANC-regering, die niet weet wat ze aan moet met de eigenwijze chiefs.

Sinds het einde van de apartheid is er in menig dorp een machtsstrijd gaande. Er zitten twee stieren in een kraal, wordt gezegd over de botsing tussen traditionele cultuur en moderne democratie. Doordat vaak onduidelijk is wie precies de baas is, de chief of de gekozen burgemeester, ontstaat verlamming. Wegen worden niet onderhouden, geplande huizen niet gebouwd, elektriciteit niet aangelegd. Sinds 1994 hebben gemeenteraden immers de (financiële) verantwoordelijkheid voor openbare diensten, maar hebben de chiefs nog steeds zeggenschap over het tribale land. Als de gemeente een kliniek wil bouwen of een investeerder een supermarkt wil neerzetten, moeten ze toestemming vragen aan de traditionele leider. En die kan wel eens tegen zijn, om welke reden dan ook.

Zes jaar nadat de blanken de fakkel overdroegen aan Nelson Mandela, bestaat nog steeds verwarring over de rol en status van de traditionele leiders in Zuid-Afrika. Aanvankelijk werd gedacht dat het ANC korte metten met hen zou maken. Veel chiefs hadden immers gecollaboreerd met het apartheidsbewind. Zij speelden de hoofdrol in Verwoerds meesterplan voor de bantoestans, thuislanden waarin zwarten zichzelf mochten besturen. De plooibare chiefs kregen zakken vol geld, protserige kantoren en luxe auto's, als ze het volk maar onder de duim hielden.

ANC-strijders bevochten daarom niet alleen het blanke bewind, maar ook de chiefs in de thuislanden. Ze noemden traditionele leiders ,,overblijfselen van een achterlijk en ongeciviliseerd verleden' en riepen op tot hun vervanging door democratische instituten. Govan Mbeki, vader van de huidige president, schreef veertig jaar geleden al: ,,Als Afrikanen chiefs hadden, dan was dat omdat alle samenlevingen ze in een of andere periode hadden. Maar wanneer de burgers zich hebben ontwikkeld.... en hun sociale voortuitgang in strijd is met het instituut van chiefs, dan is het geen bevrijding, maar slavernij als je hen zo'n instituut toch oplegt.'

De vrees van traditionele leiders dat ze zouden moeten verdwijnen uit de samenleving, werd echter door grote verzoener Nelson Mandela onmiddellijk weggenomen. Toen hij uit de gevangenis kwam, begroette hij hen uitdrukkelijk, en prees hij dat ,,velen van hen in de voetsporen blijven lopen van grote helden als Hintsa en Sekhukhune' (twee beroemde koningen uit de negentiende eeuw).

Na moeizame discussies werden de status, rol en positie van traditionele leiders vervolgens in de grondwet gegarandeerd. Maar wat die garantie inhoudt, weet nog steeds niemand. Vriend en vijand zijn het er over eens dat het regeringsbeleid inconsistent is. Aan de ene kant krijgen chiefs nog vorstelijke salarissen (veel hoger dan die van gemeenteraadsleden), terwijl ze ondertussen klagen dat steeds meer van hun macht wordt afgenomen. Zoals een bron binnen het ANC zegt: ,,Het is waar, we hebben geen echt beleid ten aanzien van traditionele leiders, behalve dat als we hen negeren, ze misschien wel weggaan.'

Kleine kans. Er zijn achthonderd erkende 'traditionele autoriteiten' in Zuid-Afrika, die allemaal worden geleid door een chief. Hoewel hun gebieden niet meer dan twaalf procent van het land beslaan, woont de meerderheid van de Zuid-Afrikanen er. Boven de chiefs staan elf erkende koningen, onder hen duizenden headmen en subheadmen. Daarnaast heb je nog talloze adviseurs, traditionele rechtbanken, diverse tribale raden en zitten de traditionele leiders in comités voor onderwijs, gezondheidszorg, landbouw en de muziekvereniging.

,,Traditionele leiders bewaren rust en orde. Dat is hun belangrijkste taak', zegt Patekile Holomisa (41) in het parlementsgebouw in Kaapstad, waar iedereen hem aanspreekt als chief. Behalve parlementslid is hij chief in de Transkei, en voorzitter van het landelijke Congres van Traditionele Leiders (Contralesa). ,,Het belang van chiefs mag niet worden onderschat. Kijk naar de townships, waar mensen geen slaapplaats hebben, honger lijden en waar de misdaad regeert. Zulke dingen zie je niet in rurale gebieden. Bij ons hebben mensen nog respect voor elkaar, dankzij de chiefs. Bij ons zie je nauwelijks criminaliteit, ook al zijn er in veel streken niet eens politiebureaus.'

Volgens Holomisa faalt elk project als er geen steun is van de traditionele leider. ,,Als er een school moet komen, heb je daar land voor nodig. Wanneer de chief wordt gepasseerd, en er zonder zijn toestemming een school wordt gebouwd, gaat het mis. De school wordt genegeerd, of vernield. Natuurlijk willen de mensen graag een school, maar dat moet niet ten koste gaan van respect voor de chiefs.'

De dagelijkse conflicten, de beschuldigingen en het geroddel staan beschreven in 'Tradition on the move', dat deze week aan Holomisa wordt aangeboden tijdens een bijeenkomst van het Nederlands Instituut voor Zuidelijk Afrika. Juriste Barbara Oomen beschrijft hierin haar verblijf van een jaar in de stoffige regio Sekhukhune, waar ze op zoek ging naar het spanningsveld tussen traditie en moderne democratie.

Ze volgde onder andere de kroning van Billy Sekwati Mampuru, in roze pak met gouden epauletten, die aanvankelijk weinig zin heeft om zijn vader op te volgen, maar gaandeweg groeit in zijn rol als chief; ze beschrijft een opstand van jonge civics die een huizenproject willen, maar worden gedwarsboomd door een chief. En ze komt tot de conclusie dat gewone mensen beter participeren in de traditionele Afrikaanse democratie dan in de moderne democratie waarin ze hun gekozen vertegenwoordigers maar een keer in de vier jaar zien, vlak voor verkiezingen.

Deden Zuid-Afrikaanse wetenschappers maar eens zo'n veldonderzoek, verzucht rechter Albie Sachs van het Constitutionele Hof in het voorwoord van 'Tradition on the move'. Het debat over traditionele leiders in Zuid-Afrika is volgens hem louter abstract, en daardoor erg versimpeld. Aan de ene kant wordt traditie getrivialiseerd als een ongelukkig souvenir uit het verleden, dat vooruitgang in de weg staat. En aan de andere kant wordt traditie geromantiseerd als iets oorspronkelijks en puurs, en worden de chiefs beschouwd als hoeders van hechte gemeenschappen die nog traditionele normen naleven.

In werkelijkheid zijn tradities steeds in beweging, zegt Oomen, en is in bijna elk dorp een strijd gaande tussen progressieven en conservatieven. Bijvoorbeeld in het dorpje Hoepakranz, zo hoog in de bergen dat gemeenteraadsleden er zelden komen. Het hele dorp is in rep en roer als de kinderen op een ochtend vertellen dat hun drie leraressen dreigen te staken omdat ze geen broeken mogen dragen. Alle ouders worden om twee uur op de school verwacht - een oproep die door luid klinkende schoolbellen over de heuvels wordt verspreid. Vrouwen in broeken vragen erom verkracht te worden, zeggen de twee rivaliserende chiefs eensgezind tijdens de vergadering, omdat een broek al hun lichaamsvormen toont. De leraressen protesteren. Ze zeggen dat ze keurige broeken zullen dragen en dat ze er alleen maar zo uit willen zien als hun collega's op de vlakte. Maar de dorpelingen zijn verdeeld, en de chiefs besluiten dat broeken taboe blijven.

Na het overlijden van een chief breekt dikwijls een opvolgingsstrijd uit. Broers, zonen, ooms en neven, ze hebben altijd wel een argument waarom zij menen de gerechtigde erfgenaam te zijn. Het apartheidsverleden, waarin protesterende chiefs (zoals de vader van Nelson Mandela) werden vervangen door marionetten van Pretoria, is hier grotendeels debet aan. Maar ook simpelweg het feit dat het chiefschap een lucratieve baan is. Tijdens de apartheid waren de thuislandleiders notoir corrupt, menigeen is veroordeeld wegens het achterover drukken van miljoenen. Maar ook nu nog kan een traditionele leider van iedereen smeergeld vragen.

Zo liet de vertegenwoordiger van een mijnbedrijf aan Oomen een brief zien waarin chief Johannes Masha hem vraagt 150 000 rand (50 000 gulden) op zijn privérekening te storten. Het mijnbedrijf Vantech Mining wil dolgraag aan de slag in de gemeente Ga-Masha, maar heeft geen idee met wie het zaken moet doen. Er is immers nog een troonpretendent: de vrouw van de overleden chief. En dan is er nog een gemeenteraad die zich niets aantrekt van de traditionele leiders. ,,Ik heb nog nooit een vergadering met vertegenwoordigers van deze gemeente meegemaakt, die niet bijna in een vechtpartij eindigde', aldus een van de betrokkenen.

Toch kun je niet om de traditionele leiders heen, zegt Vantech-vertegenwoordiger Marthinus van der Merwe. ,,Er zat veel goeds in de oude tribale systemen, maar ze zijn vervuild door de apartheid. Nu zie je de mensen langzaam teruggaan naar hun wortels. Ze lijken te zeggen: wij zwarten vormen een trotse natie en we gaan terug naar onze cultuur. De beste oplossing zou een nieuw soort traditionele autoriteit zijn, met burgerbestuurders aan boord. De bedrijven kunnen dat steunen door de mensen te helpen het beste van het oude te combineren met het nieuwe.

Volgens ANC-parlementslid Patekile Holomisa wil zijn regering daar echter niets van weten. De zogenaamde Afrikaanse Renaissance waarvoor president Mbeki pleit, is volgens hem een hol begrip. ,,Als hij het serieus zou menen, zou hij toch de traditionele leiders wel hebben geraadpleegd, want zij zijn de hoeders van onze cultuur.'

Maar Mbeki heeft telkens geen tijd voor Contralesa. ,,Laatst beloofde hij drie uur lang met ons over de toekomst te zullen praten. Uiteindelijk had hij slechts een kwartiertje.'

Met het oog op de lokale verkiezingen eind november, is Contralesa (zeg maar de politieke vleugel van de traditionele leiders) momenteel zwaar in conflict met de regering. Volgens de chiefs probeert de regering hun laatste restje macht af te nemen, door een gemeentelijke herindeling. Alle rurale gebieden worden nu onderdeel van grotere gemeenten, gevormd rond economische stadscentra. ,,Wij zijn het helemaal niet eens met de nieuwe grenzen. De regering is gewoon met helikopters over het land gevlogen en heeft lukraak lijnen getrokken, waardoor sommige chiefs stukken land kwijt raken en anderen er zelfs bij krijgen.'

Bovendien wil de regering slechts twintig procent (aanvankelijk tien procent) van de gemeenteraadszetels aan chiefs toewijzen. ,,Dat vinden we niet genoeg', zegt Holomisa. ,,Wij willen dat lle chiefs aan de gemeenteraden worden toegevoegd. Anders krijg je een situatie waarin enkele chiefs beslissingen moeten nemen over het land van anderen. Dat leidt alleen maar tot spanningen.'

Als de regering voet bij stuk houdt, zullen de traditionele leiders de nieuwe gemeenteraden boycotten, dreigt Holomisa, ,,met als gevolg dat de dienstverlening stil komt te staan'. En dat niet alleen: het ANC zal het dan ook behoorlijk moeilijk krijgen bij verkiezingen. ,,Ze moeten er rekening mee houden dat ze in dit land een Unita of een Renamo (de door het apartheidsbewind gesteunde verzetsbewegingen in Angola en Mozambique, red) kunnen creëren als ze niet naar traditionele leiders luisteren.'

Hij bedoelt niet dat de chiefs gewelddadig worden, maar ,,ze zouden wel eens een reactionaire beweging kunnen vormen'.

De regering zit echter niet alleen met de chiefs in haar maag, maar ook met de traditionele wetten. Menig chief deelt nog lijfstraffen uit, en vrouwen worden flink achtergesteld - ze mogen in de meeste stammen geen chief worden, en in de tribale rechtbanken mogen ze vaak alleen toehoorders zijn. Toch adviseert de Zuid-Afrikaanse Wetscommissie om het traditionele systeem van conflictoplossing te laten bestaan: het is immers snel, dichtbij de mensen en er is vaak een groot deel van het dorp bij betrokken. Bovendien ontlasten de chiefs de toch al zwaar overbelaste rechtbanken in Zuid-Afrika. Zoals een koninklijke adviseur in Oomens boek zegt: ,,Een chief is net een vuilnishoop. Alle rotzooi van de hele gemeenschap wordt over hem uitgestort.'

Waar traditionele wetten botsen met de grondwet, kunnen slachtoffers zich bovendien richten tot het Constitutionele Hof. Holomisa weet zeker dat zijn zoontje, een peuter op de foto voor hem, hem later zal opvolgen. ,,Maar theoretisch heeft mijn dochter de mogelijkheid om dat bij het Hof te bestrijden', lacht Holomisa, die zich dat niet kan voorstellen. ,,Als een vrouw iemand van een andere stam trouwt, dan moet ze met die man mee.'

De verre toekomst zal uitmaken wie aan het langste eind trekt; de progressieven of de conservatieven, de civics of de chiefs. Of dat er, zoals in sommige gemeenten al gebeurt, een soepele samenwerking tussen hen ontstaat. Op dit moment is de bevolking in de voormalige thuislanden in elk geval nog zeer gehecht aan de traditionele leiders. Uit een opiniepeiling die Oomen hield, bleek tachtig procent van de mensen hen te steunen. Zoals een van de geïnterviewden zei: ,,Zonder chief zouden we blaadjes zijn die waaien in de wind'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden