Twee opmerkelijke boeken over stukgelopen relaties

Hoe moet je leven? En hoe moet je omgaan met liefde en verdriet?

Sheila Heti schrijft meer filosofisch, Leanne Shapton maakte van haar boek een grafisch kunstwerk

Marnix verplancke

Wat is een lelijk schilderij? En zijn er gradaties in lelijkheid te onderscheiden, waardoor je een wedstrijd zou kunnen organiseren: wie het lelijkste schilderij maakt, wint? Het zijn filosofische vragen die makkelijker te stellen zijn dan te beantwoorden, en precies daarom schuift Sheila Heti ze naar voren in haar roman 'Hoe moet je zijn?'. Het lezen van haar boek is niet alleen een bijzonder amusante, maar ook een leerrijke ervaring.

Centraal staat Sheila, een toneelschrijfster die worstelt met een schrijfopdracht die ze van een feministische organisatie heeft gekregen. Ooit was ze een gelukkig getrouwde jonge vrouw, tot ze na een paar jaar huwelijk overvallen werd door existentiële doelloosheid, waarna ze prompt brak met haar man. Opeens wist ze niet meer hoe ze op mensen diende te reageren, wat ze op feestjes kon zeggen en - zoals de titel van het boek al verraadt - hoe ze 'moest zijn'. Om maar niet te hoeven werken aan haar toneelstuk gaat Sheila in een kapsalon haren wassen en handdoeken opvouwen, perfect monotone baantjes die haar psychische rust moeten herstellen. Maar het schrijven blijft jeuken en daarom begint ze haar gesprekken met haar beste vriendin Margaux op te nemen, ze zouden later misschien in het toneelstuk gebruikt kunnen worden.

Alhoewel het aanvankelijk lijkt alsof Heti's roman over Sheila's zoektocht naar een nieuwe identiteit gaat, blijkt na verloop van tijd dat het eigenlijke onderwerp haar relatie met Margaux is. Deze jonge schilderes, een van de twee kunstenaars die het wedstrijdje om het lelijkst schilderen organiseren, blijkt namelijk de eerste vrouw te zijn met wie Sheila ongedwongen kan omgaan. Maar zo'n gevoel kan ook gevaarlijk zijn, zo ondervindt ze. Er ontstaat spanning tussen haar verlangen naar liefde en haar al even grote behoefte aan het bewaren van een eigen persoonlijkheid.

Een al even problematische relatie knoopt Sheila niet veel later aan met Israel, de knapste jongen van de stad en een verleider die haar onderwerpt aan denigrerende seksspelletjes en haar verplicht tot pijnlijk exhibitionisme. Ze houdt niet van hem. Ze wil zijn slaaf zijn.

Met Sheila is duidelijk iets mis, en dat merk je ook aan de stijl waarin 'Hoe moet je zijn?' geschreven is. Heti wil de lezer aan den lijve laten voelen wat het betekent om Sheila te zijn: immer laverend op de rand van de hysterie waarbij niets is wat het lijkt en je de psychische verwarring tot in je botten voelt. Samen met haar ga je op zoek naar rust en evenwicht, waarbij iedere grasspriet een wegwijzer lijkt. Moet ik mezelf zijn, denkt ze, of moet ik belangrijk worden in New York? Moet ik mijn baan in de kapsalon opgeven en iets anders gaan doen?

Of moet ik tot rust komen en me concentreren op de schrijfopdracht? Sheila lijkt geen moment te stoppen met nadenken over haar leven. "Op de een of andere manier had ik van mezelf het afschuwelijkste ding ter wereld gemaakt: ik was gewoon de zoveelste man die me iets wilde leren!"

'Hoe moet je zijn?' is een bijzonder originele filosofische roman die Heti op slag wereldberoemd heeft gemaakt. Zij lijkt in staat de vinger op de wond van onze tijd te leggen, op onzekerheid en identiteitsverlies. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat de Amerikaanse pers haar vergeleek met Philip Roth en Joan Didion, auteurs die hetzelfde deden voor hun generatie. Wat Heti's boek zo pakkend maakt, is de intellectuele eerlijkheid die het uitstraalt. De roman is schaamteloos autobiografisch: de Sheila uit het boek is de schrijfster zelf, Margaux is de schilderes Margaux Williamson en ook Israel bestaat echt. Heti durft zichzelf genadeloos te fictionaliseren, zoals Joan Didion dat inderdaad in het verleden al deed met haar memoirs over rouw en moederschap.

Toen de eveneens uit Toronto afkomstige kunstenares en schrijfster Leanne Shapton vier jaar geleden een als veilingcatalogus vermomde roman schreef ('Belangrijke voorwerpen en persoonlijke bezittingen uit de collectie van Leonore Doolan en Harold Morris, inclusief boeken, kleding en sieraden'), bleek deze Leonore in feite Shaptons vriendin Heti te zijn, en het onderwerp van het boek het spaak gelopen huwelijk van haar vriendin.

Heti en Shapton voelen elkaar dus goed aan, en dat blijkt ook uit 'Was She Pretty?', het nieuwe boek van Shapton dat eerder al in Canada en de VS verscheen en nu ook in Europa uitgebracht is. Het is een tweehonderd pagina's lange opsomming van misgelopen relaties, waarbij op de linkerpagina telkens een korte tekst staat en op de rechterpagina een zwart-wit illustratie.

Zo maken we kennis met Philip. Zijn ex is het het gezicht van een cosmeticafirma en hij kan het niet nalaten tegenover zijn nieuwe vriendin voortdurend te wijzen op haar beeltenis, die opduikt in tijdschriften en op luchthavenreclamepanelen. Ook maken we kennis met Lionels ex, die van Brahms hield maar uiteindelijk toch voor het geld koos en met Owen, die Agnes net een keertje te vaak introduceerde als 'een vriendin'.

Terwijl Heti's boek zich in je vasthaakt, lijkt het lezen - en bekijken - van 'Was She Pretty?' nog het meest op met een heet mes door de boter gaan. Het boek nodigt uit tot snelheid, je zit maar te bladeren, valt van de ene mislukte relatie in de andere en voelt de oppervlakkigheid die echt menselijk contact in de weg staat toenemen. Op zichzelf doen al die misgelopen verhoudingen je niet veel. Het is pas in hun oneindig lijkende opsomming dat ze effect hebben op de lezer en dat je je gaat afvragen wat erachter zit. Wat is er mis met onze wereld, en wat is er mis met ons? We lijken het steeds minder goed te weten. We twijfelen. Hoe moeten we omgaan met liefde? Hoe met verdriet? En vooral ook: hoe moeten we zijn?

Sheila Heti: Hoe moet je zijn? (How Should a Person be?)Vert. Iannis Goerlandt. Meulenhoff, Amsterdam; 287 blz. euro 17,95

Leanne Shapton: Was She Pretty? Penguin, London; 199 blz. euro 7,68

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden