Twee keer feest en al het goede

HET GENOOTSCHAP OFFICIEEL ORGAAN VAN HET NEDERLANDS GENOOTSCHAP TER BEVORDERING EN VERBREIDING VAN NUTTELOZE KENNIS. OPGERICHT 14 JULI 1989 TE AMSTERDAM. VOORZITTER:JAN KUIJK, SECRETARIS/PENNINGMEESTER: RUUD VERDONCK, LID: ROB SCHOUTEN. 4e JAARGANG NUMMER 32

Januari, de maand waarin de nieuwe koningin Beatrix geboren was, leende zich immers in het geheel niet voor het vieren van koninginnedag op de traditionele wijze. Koninginnedag is in Nederland voor alles een buitendag. Daar zijn de vrijmarkten, de kinderoptochten, de spelletjes en noem maar op. Eind april is, met de beginnende warmte van de lente, een veel geschiktere dag voor het vieren van koninginnedag dan 31 januari.

Kenners van de royalty-wereld weten echter wel, dat er een andere en serieuzer verklaring moet zijn voor het feit dat de regerende vorstin de natie tweemaal haar verjaardag laat vieren. De kou van januari kan niet de werkelijke reden zijn.

Alles wat raakt aan de persoon van een vorst of vorstin moet al dan niet direct zichtbare symbolische betekenis hebben. Welke deze betekenis is, moet onderzoek uitwijzen, want dat de regerende vorstin met de dubbele viering van haar verjaardag iets bijzonders voor ogen gestaan moet hebben, staat vast.

Vuurwerk

Om antwoord te krijgen op de vraag naar het waarom achter deze dubbele viering heeft het bestuur van het NGTBEVVNK mij aangezocht me in deze materie te verdiepen. Het enige aanknopingspunt dat het bestuur de onderzoeker aanbood, was een enkele zinsnede in een vrij bekend Engelstalig historisch boek over het leven van Alexander de Grote van de hand van Robin Lane Fox, hoogleraar oude geschiedenis in Oxford en medewerker voor de tuinrubriek ('gardening correspondent') van The Financial Times en dat de onvermijdelijke titel Alexander the Great (Londen 1973) draagt.

Op pagina 438 merkt Lane Fox op, dat Alexander de Grote evenals de Perzische koning tweemaal zijn verjaardag vierde en geeerd werd door middel van een koninklijk vuurwerk: 'Like a Persian king, he celebrated two birthdays and was honoured by a personel Royal Fire. . .'

Deze tekst lijkt de weg open te leggen naar de werkelijke verklaring van de viering van de dubbele verjaardag van onze huidige koningin. Want Alexander de Grote kan beschouwd worden als de grondlegger van al het Westeuropese koningschap, dus ook dat van de Nederlandse Oranjes.

Grandeur

Alexander de Grote, die vanuit Westeuropees gezichtspunt beschouwd kan worden als de vorst der vorsten, was zelf afkomstig uit Macedonie in Griekenland. Hij veroverde als jongeman het Perzische Rijk. Het rijk dat hij bij zijn dood op 33-jarige leeftijd in 323 voor Christus naliet, strekte zich uit over een gebied dat in het oosten raakte aan India en in het westen Egypte en Griekenland omvatte. Via hem raakte het Westen vertrouwd met de uiterlijkheden van het oude oosterse koningschap, zoals dat duizenden jaren lang bestaan had in Egypte en Mesopotamie, het huidige Irak.

Wat Alexander in de oude oosterse wereld aantrof aan symbolen van koningschap, aan koninklijke grandeur, sfeer en ambiance, gaf hij door aan zijn Hellenistische opvolgers. De Romeinse keizers lieten zich inspireren door de wijze waarop deze Hellenistische vorsten hun koningschap vorm gaven.

De Romeinse keizers dienden op hun beurt de latere Europese vorsten, waar onze koningin er een van is, tot voorbeeld. Zo is ons Nederlandse koningschap verbonden, via een bijna vijfduizend jaar oude traditie, met de koningen van de oude, oude wereld van het Nabije Oosten.

Het volmaakte

De onderzoeker in dienst van het NGTBEVVNK had dan ook het gevoel, dat het antwoord op de vraag naar de betekenis van de dubbele viering van 's konings verjaardag bij Alexander gevonden kon worden. Niets bleek echter minder waar.

Het boek van Lane Fox noemt geen teksten waarin de diepere zin van de tweevoudige viering wordt uitgelegd. Wel bevat het interessante teksten over de viering van 's konings verjaardag aan het Perzische hof en hoe de Grieken, die dit beschreven, zich daarover verbaasden.

Zo vertelt de Griekse geschiedschrijver Herodotus (Her. IX 110) wel dat de Perzische koning eenmaal per jaar een bijzonder soort maaltijd houdt, die in het Perzisch tukta genoemd wordt, wat zoveel wil zeggen als 'het volmaakte'. Over de wijze waarop de Perzische koning in zijn omgeving dit feest vierde, licht de Bijbel ons in. Het boek Esther in het Oude Testament begint met de beschrijving van het tukta-feest dat koning Artaxerxes II (404-358 voor Christus) (in de Bijbel Ahasveros) genoemd, hield:

"Na verloop van deze dagen richtte de koning voor al het volk dat zich in de burcht Susan bevond, van de hoogste tot de laagste, een feestmaal aan van zeven dagen, in de voorhof van het paleis (. . .) en er was koninklijke wijn in een overvloed, zoals men van de koning verwachten mocht." (Esther 1: 5-7).

De buren

Dat de Grieken zich verbaasden over al deze aandacht voor een verjaardag, laat Plato blijken. In een tekst die hij Socrates in de mond gelegd heeft, schrijft Plato (Plato Alc. 1 121C): "Als in Perzie de troonopvolger geboren wordt, viert het hele rijk feest. Niet alleen dan, maar voor altijd brengt heel Azie op die dag offers ter ere van deze geboorte en viert het feest, terwijl als wij geboren worden," maakt Socrates het verschil met zijn eigen omgeving duidelijk, "de buren het bij wijze van spreken niet eens merken."

Deze teksten zijn belangwekkend, maar niet zaligmakend in de zin, dat ze de diepere zin van Beatrix' dubbele verjaardagsviering blootleggen. Dat is wel het geval met de tekst die beschouwd kan worden als bij benadering de beroemdste tekst uit de gehele oudheid, de Steen van Rosette.

Deze steen, die in 1799 door de soldaten van Napoleon gevonden is tijdens diens expeditie in Egypte en die aan de basis ligt van de ontcijfering van het Egyptische hieroglyphenschrift door de Fransman Champollion, vertelt ons alles wat we willen weten.

De bron

De tekst op deze steen, die nog steeds tot de pronkstukken van de collectie van het Brits Museum behoort, luidt namelijk: "En zij beschouwen de dertigste van de maand Mesore waarin de geboorte van de koning gevierd wordt en ook de zeventiende van de maand Faofi waarin hij de koninklijke waardigheid kreeg van zijn vader, als naamdagen in de heiligdommen, die de oorsprong zijn van veel goed voor alle mensen . . ." (OGIS 90, 47).

Deze tekst geeft het gezochte antwoord. De dubbele viering is een bron van goed voor alle mensen. Dat is de diepere zin achter het geschenk dat Beatrix de natie heeft willen geven. Net zoals haar verre ambtgenoot in de tweede eeuw voor Christus in Egypte, viert zij haar verjaardag niet 'zo maar' twee keer, maar om er voor de Nederlandse natie veel goeds uit te doen voortkomen.

VAN HET BESTUUR

Prins Bernhard als cineast

Prinses Juliana had in september 1937 geen al te hoge dunk van de prestaties van haar man als cineast en het oordeel van haar leermeester, de Leidse historicus Johan Huizinga, was niet veel beter.

Dat blijkt uit de brieven van Huizinga, zoals die in 1991 zijn uitgegeven door Veen en Tjeenk Willink.

Op de avond van 7 september 1937 zat Huizinga aan bij een diner op Het Loo bij koningin Wilhelmina.

In de brief, die hij de volgende dag weer thuis in Leiden, 's middags om half twee aan zijn jonge verloofde Auguste Scholvinck in Amsterdam ('Liefste schattekopje') schreef, gaf de verliefde historicus haar een uitvoerig verslag van die avond.

"Ik heb de Koningin nog nooit zoo genoeglijk, opgewekt en vriendelijk gezien. Het was helemaal niet stijf. De Prinses (die dan in verwachting is van haar eerste kind; best. NGTBEVVNK) heeft met behoud van haar beminnelijke natuurlijkheid en hartelijke vriendelijkheid iets fijns en teers gekregen, wat zij vroeger niet had. (. . .) De Prins beviel mij evengoed of nog beter dan op de lunch; hij heeft iets innemends" .

Talenten

Maar dan komt het: "In de loop van den maaltijd zei de Prinses: straks vertoont mijn man filmpjes van de Piet Hein etc. (de Piet Hein was het jacht dat Juliana en Bernhard bij hun huwelijk als nationaal geschenk gekregen hadden; best. NGTBEVVNK) maar dat is nog al vervelend, wilt U niet wat snelteekenen? Ik zei, dat ik dat in geen jaren meer bij de hand gehad had, maar het was haar ernst, dus zei ik natuurlijk dat ik graag mijn krachten beproeven zou. Nu, de filmpjes waren inderdaad niet veel zaaks, 's Prinsen talenten liggen blijkbaar niet in die richting."

Een hard oordeel, maar nog geen twee jaar later blijkt de prins heel wat te hebben bijgeleerd, althans in de ogen van het Nederlandse volk. Op vrijdag 2 juni 1939 ging een kleurenfilm van prins Bernhard 'Ons prinsesje loopt' in de Cineacs van Amsterdam, Den Haag en Rotterdam in premiere. De film was meteen een ongehoord succes.

Slechts tien minuten duurde het huiselijk verslag dat een trotse of vertederde vader over de eerste stappen van zijn dochter had gemaakt, maar de mensen stonden er uren voor in de rij om o. a. te zien hoe de kleine Beatrix ( "een lachend, gezond, blond dikkertje" zegt het Algemeen Handelsblad, op "stevige beentjes" , weet De Telegraaf daar nog aan toe te voegen en met "pientere oogjes" legt de altijd wat intellectualistische Nieuwe Rotterdamsche Courant daar boven op) door de gangen en het park van paleis Soestdijk dribbelt en bij het eendjes voeren het brood in haar eigen mond steekt.

Maar niet alleen het publiek - ook de kranten (dat is na de hierboven gegeven drie willekeurige citaten al duidelijk) zijn in alle staten, al kan de lezer van nu zich niet aan de gedachte ontrekken dat de verslaggevers van toen de bij deze gelegenheid passend geachte lyriek uit hun tenen hebben moeten oppompen.

De Nieuwe Rotterdamsche Courant meent in elk geval in een halve pagina grote beschouwing dat hier sprake is van "groot en goed nieuws voor het nationale gezin: Prinsesje kan staan! Beatrix loopt!" en zonder enige terughoudendheid laat de Amsterdamse correspondent van die krant ons daarna alle kronkels in zijn gedachten volgen, zodat hij ons zelfs voert langs wat Jan Luyken ooit over het leren lopen van een kind heeft gedicht.

Het Algemeen Handelsblad doet wat de ruimte betreft niet voor de collega's uit Rotterdam onder. Onder de kop Een vader laat ons zijn dochtertje zien, Prinses Beatrix voor de camera - Kleurenfilm in de Cineacs, samengesteld uit vele opnamen van Zijne Koninklijke Hoogheid volgt een verslag over deze film, die de krant niet aarzelt "een kostbaar document te noemen en de zooveelste waardevolle bouwsteen voor het huis, waarin het Nederlandsche volk en Oranje tezamen wonen."

En prins Bernhard ( "met zijn bijzondere voorkeur voor alle manifestaties van het moderne leven" ) mag vanaf de Nieuwe Zijds Voorburgwal in Amsterdam horen dat hij met "deze voortreffelijke kleurenfilm" heeft bewezen "dat hij een bekwaam smalfilmer is, met een uitstekenden kijk op de momenten welke zich het best voor een filmopname leenen."

Veiligheid

Maar alle gejubel in de kranten even latend voor wat het waard is: de populariteit van deze film op dat ogenblik had natuurlijk niet alleen wat te maken met de vertedering over de onzekere passen van een waggelend kind of bewondering voor prins Bernhard als cineast.

Voor heel wat Nederlanders was deze film een gelegenheid de spanning van de boze buitenwereld (precies drie maanden later valt Duitsland Polen binnen en is de tweede wereldoorlog uitgebroken) te ontgaan en het juist dan opkomende even weemoedige als irrationele gevoel van veiligheid rondom het koninghuis te koesteren.

Niet bekend

". . . en toen verscheen het zwarte bord, dat blijkbaar al achter de deur klaar stond, met de stukjes krijt, de spons en de doek en ik tekende wat malligheden; heel mooi werden ze niet, maar het heeft altijd wel succes."

Zo is het toch nog een leuke avond geworden aan het hof.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden