Twee Behouden Huyzen, twee visies

AMSTERDAM - De kettingzaag reutelt op de binnenplaats van het Scheepvaartmuseum. Twee mannen werken zich in het zweet om lange boomstammen op maat te krijgen en een raamwerk van zes bij tien meter te formeren. Het zijn de funderingsbalken van het Behouden Huys, een replica van de hut waarin Willem Barentsz vier eeuwen geleden op Nova Zembla overwinterde.

HARO HIELKEMA

Binnenkort heeft Nederland twee Behouden Huyzen. Die op Oost-Terschelling staat al een maand en trekt massa's belangstellenden. Die in Amsterdam verkeert nog in een prille fase en hoeft pas klaar te zijn, als in oktober de grote tentoonstelling 'Gevangen in het ijs' opengaat.

Twee huizen, twee reconstructies. Terschelling waar vermoedelijk de wieg stond van Willem Barentsz, en Amsterdam waar de roemruchte stuurman vertrok voor zijn (laatste) ontdekkingsreis om de Noord. Op het waddeneiland waren ze sneller met de bouw en baseerden ze zich op onderzoek van de Groningse archeoloog prof. dr. Louwrens Hacquebord, die in 1992 op Nova Zembla was. In het Scheepvaartmuseum wordt gebouwd volgens de aanwijzingen van de Amsterdamse archeoloog Jerzy Gawronski, die in 1995 een expeditie naar de schamele restanten van Barentsz' overwinteringsplek leidde.

Twee huizen, maar ook twee visies. De twee blokhutten zullen nog al verschillen. “Beide huizen zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek, en het feit dat ze er niet precies hetzelfde uitzien, heeft daar alles mee te maken”, zei conservator Willem Mörzer Bruyns gisteren bij het begin van de bouw in het Amsterdamse museum. Het huis op Terschelling stoelt op de kennis van 1992, dat in Amsterdam op de expeditie van vorig jaar. “Maar beide reconstructies zijn legitiem”, voegde Mörzer Bruyns er diplomatiek aan toe.

De blokhut op Nova Zembla is al een aantal jaren het middelpunt van twist. De expedities van de universiteiten van Groningen en Amsterdam bakkeleiden over de vraag hoe het Behouden Huys er precies heeft uitgezien. Soms had die twist iets weg van een ordinaire 'supportersruzie' tussen twee elkaar beconcurrerende onderzoekscentra. Volgens Mörzer Bruyns is er sprake van een wetenschappelijke debat met het Behouden Huys als 'discussiestuk'.

Na het startsein voor de bouw van de tweede replica haalde de conservator de beide archeologen rond de tafel om het verschil van mening tot wetenschappelijke proporties terug te brengen.

De Amsterdamse archeologen zijn van plan een andere hut te bouwen, omdat zij in 1995 nieuwe ontdekkingen hebben gedaan. Wel een donkere, benauwde ruimte, met slaapplaatsen, scheepskisten en een geïmproviseerde badkuip, waarin Willem Barentsz en zijn mannen de strenge poolwinter van 1596-1597 hebben doorgebracht. Maar zeker geen voorportaal tegen het huis aan zoals op Terschelling te zien. Het portaal lag binnen de muren van de blokhut, als een soort vestibule, en daarom zag het Behouden Huys er anders uit.

Gawronski: “Hacquebord heeft in 1992 alleen verkenningen aan de oppervlakte gedaan, niet gegraven. Daaruit heeft hij afgeleid, dat het portaal er als een soort fietsenstalling tegenaan gezet is. Het sporenonderzoek dat wij in de grond hebben uitgevoerd, heeft uitgewezen dat het huis nooit langer geweest kan zijn dan tien bij zes meter, 'elf bij negen el of trede' zoals Gerrit de Veer in zijn dagboek over de overwintering schreef. Dat zijn historisch afgeleide lengten, precies de verhoudingen die in de renaissancetijd werden gebruikt. Een nuchtere, recht-toe-recht-aan aanpak. Binnen die ruimte werd het portaal gebouwd, als een soort buffer tegen de kou buiten.”

Uit de concentratie etensresten, huisvuil, menselijke uitwerpselen, kleding en huisraad die hij in een halve cirkel bij de ingang van de hut heeft gevonden, leidt Gawronski af dat van een uitbouw geen sprake kon zijn. “Dat zijn de geheimen die wij vorig jaar pas hebben ontdekt, dat kon Hacquebord niet weten.”

Gawronski ontkent overigens dat de Terschellinger variant een 'slechte' replica is. “Er is geen allesomvattende waarheid. Het is eigenlijk geen replica, het is een interpretatie. Het gaat om verschillende stadia in het denken. Wetenschappelijk geeft dat stof tot een interessant debat, voor het publiek is het leuk dat het twee theorieën met elkaar kan vergelijken.”

Gawronski verwacht de 'geheimen' die zijn onderzoek uit 1995 heeft opgeleverd, binnenkort te kunnen presenteren. Hacquebord weet nog van niets: “Ik ben benieuwd, tot nu toe heb ik nog niets gezien.” De 'twist' zal, wetenschappelijk of niet, nog wel even voortduren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden