Tussenstand in München

null Beeld

In München gaat vandaag het proces tegen Ivan Demjanjuk verder. Dit is wat eraan vooraf ging.

Sinds eind november, toen het begon, zijn dertien zittingsdagen verstreken: enkele dagen vielen uit doordat de aangeklaagde zich te zwak of te ziek voelde.

In het proces werd, na een reeks van procedurele bezwaren van de verdediging, en het voordragen van de aanklacht door het Openbaar Ministerie, eerst ruimte gemaakt voor de ’mise en scène’: in welk decor verrichtte de aangeklaagde de handelingen waarvan hij verdacht wordt? Want als je van iemand aanneemt dat hij, gedurende een half jaar in 1943, kampbewaker was in Sobibor, dan is het goed te schetsen wat Sobibor precies was.

Sobibor was een vernietigingskamp, een wond, en hoe er nog immer aan geleden wordt, dat maakten de nabestaanden duidelijk die er hun ouders of geliefden verloren, en die hartverscheurende getuigenissen aflegden voor de rechtbank. Er waren ook enkele overlevenden die getuigden, uit Nederland Jules Schelvis, uit Amerika de van oorsprong Poolse joden Thomas Blatt en Philip Bialowitz. Schelvis schampte het kamp, overleefde de oorlog en keerde ernaar terug toen hij met pensioen ging: het resultaat was, na een jarenlange recherche, een boek waarin hij het door de nazi’s eind ’43 met de grond gelijk gemaakte kamp reconstrueerde en aan de wereld toonde: kijk, dit was Sobibor.

Blatt en Bialowitz waren er opgesloten als Arbeitsjuden, en terwijl Bialowitz een korte, wurgende verklaring voorlas over zijn ergste belevenissen, werd Blatt door de verdediging als ’onbruikbare’ getuige neergezet, wegens zijn haperende geheugen.

Als getuige deskundige kwam ook de historicus Dieter Pohl aan het woord, die de vernietiging van de Poolse joden in dat deel van het land belichtte en ook de achtergronden van kamp Trawniki, waar mensen als Demjanjuk werden opgeleid. Maar niets wees nog direct naar de aangeklaagde. Zoals gezegd: eerst werd het toneel neergezet.

Met de eigenlijke bewijsopname tegen Demjanjuk werd pas begonnen toen de onderzoeksrechter Thomas Walther voor de rechter trad – hij leverde de documenten die Demjanjuks aanwezigheid in Sobibor moesten staven en hij schiep ook nieuwe rechtsgrond door te betogen dat hier niet een individueel handelen hoefde te worden aangetoond: Demjanjuks loutere aanwezigheid als kampbewaker was voldoende om hem schuldig te verklaren, want alles in Sobibor stond ten dienste van maar één doel: de massale vernietiging van joden. Het net om Demjanjuk lijkt zich te sluiten. Deze week is de Nederlandse historicus Johannes Houwink ten Cate als getuige-deskundige opgeroepen en ook een van Demjanjuks kompanen uit die oorlogsjaren: Alex Nagorny, ook opgeleid in Trawniki, die zegt dat hij met Demjanjuk als kampbewaker werkte in Flossenbürg – een KZ in Zuid-Duitsland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden