Tussen poëzie en esoterische kennis in

interview | Dionysius is een Middeleeuwse denker die bijna vergeten is. Vertaler Michiel ter Horst en schrijfster Désanne van Brederode pleiten voor een herwaardering van deze 'architect van de Middeleeuwen'.

WOLTER HUTTINGA

Een man die honderden jaren geleden de engelen in de hemel hiërarchisch ordende en die deze hiërarchie naadloos liet doorlopen in de kerk op aarde. Een man ook die een taai oeuvre naliet vol Platoons jargon. We hebben het over Dionysius de Areopagiet, een denker uit de vijfde eeuw, onbekend bij het grote publiek. Vertaler Michiel ter Horst en schrijfster Désanne van Brederode pleiten voor een herwaardering van deze Dionysius, die dankzij zijn denkwerk door kenners de 'architect van de Middeleeuwen' wordt genoemd. Vandaag is er in Amsterdam een symposium naar aanleiding van het pas vertaalde verzamelde werk van Dionysius.

Laten we het eerst eens hebben over Dionysius' taal. Hij heeft het over 'het duister van het niet-weten' en 'het wezenlijk mystieke duister'. Onleesbaar, toch?

Van Brederode: "Het is inderdaad geen lectuur die je met een kopje thee gezellig op de bank leest. Het lezen van Dionysius beschouw ik zelf als een vorm van meditatie. Hij trekt de cirkels van zijn verbeeldingskracht steeds wijder en wijder en schept daarmee een taalruimte waarin hij tot het grootst denkbare en voorstelbare probeert te reiken: God. Dat beleef je als je hem leest. Het is alsof je 's zomers in de nacht op je rug in het gras ligt en naar de sterrenhemel kijkt en dan zelf het gevoel hebt dat je mee uitdijt met die onmetelijke ruimte."

Ter Horst: "Zijn taal is complex en vraagt een groot concentratievermogen. In de vertaling heb ik er echter bewust voor gekozen zijn lange Griekse zinnen niet in stukjes te knippen, om het vaak hymnische karakter van de tekst te bewaren."

En dan die engelen waarvan Dionysius rept. Aartsengelen, serafijnen, cherubijnen en al die andere hemelbewoners. Wat heeft dit een modern mens nog te zeggen?

Ter Horst: "Alles draait bij Dionysius om eenheid. Eenwording. Hoe je eenheid kunt denken in een wereld van veelheid. Dionysius zegt zelf dat je die massa's engelen dan ook zinnebeeldig moet opvatten. Het zijn symbolen. Het gaat hem erom dat we zichtbare beelden nodig hebben om het onzichtbare duidelijk te maken. Wij hebben een veelheid aan zichtbare symbolen nodig om contact te krijgen met de onzichtbare Ene.

"Daarvoor dient bij hem ook de kerkelijke hiërarchie. De eucharistie staat daarin centraal: om iets van de eenheid van God te begrijpen breekt de kerk het ene brood en verdeelt het in veelheid. Hét beeld in het Platonisme is de zon met haar stralen. We kunnen niet rechtstreeks in het licht van de zon kijken, maar hebben deel aan de zon door te leven in haar vele stralen, haar vele 'werkingen'.

"De gotische kathedraal met z'n muren vol gebrandschilderd glas is dan ook het ultieme gebouw waar Dionysius tot leven komt: door middel van een veelkleurig spel van licht hebben we deel aan het ene licht. Het is een veelheid van vormen en beelden die ons opheft tot eenheid.

"Maar dan denkt Dionysius nog verder door. Zelfs eenheid is te klein om God te denken. Eigenlijk is hij alles. Als je hem begrippen gaat toekennen kom je niet dichterbij. Het beste is dus om ook die begrippen maar weer te ontkennen. Dan komt hij uit bij zijn beroemde mystieke of negatieve theologie."

Van Brederode: "Dionysius is niet de bakermat van alle Roomse toeters en bellen. Vorm en inhoud zijn bij hem nog heel dicht op elkaar betrokken. Wat hij schrijft over de engelen zijn geen letterlijke verbeeldingen van een goddelijke wereld. Het zit een beetje tussen poëzie en esoterische kennis in en het is de kunst om op het dunne touwtje daartussen te balanceren.

"Wat Dionysius doet kun je goed vergelijken met wat de filosoof Wittgenstein op een gegeven moment zegt, dat taal een ladder is die je kunt opklimmen om zover mogelijk tot inzicht te komen, maar die je dan ook weer moet weggooien. Die relativering van je eigen spreken is belangrijk. Dat je niet met je bolle ego tussen God en mensen in gaat staan. 'Al sprak ik de taal van de engelen', schrijft de apostel Paulus, 'maar ik had de liefde niet, ik zou niet meer zijn dan een schelle cimbaal'. Dat kun je ook op Dionysius' werk toepassen, het is heel mooi en het biedt je een soort kijkje in de hemel, maar als ik ben uitgelezen denk ik wel: 'zo, en het nu nog leven'."

Wat kunnen we vandaag nog met Dionysius?

Ter Horst: "Dionysius helpt ons bij de aloude vraag hoe we vanuit een verdeelde, chaotische wereld de eenheid kunnen denken. En hij reikt ons de gedachte aan dat we daarvoor niet kunnen zonder zinnebeelden. In de jaren zestig zagen de mensen voor het eerst beelden van de aarde vanuit de ruimte. Ze zagen die prachtige blauwe parel en beseften: 'we hebben maar één aarde en daar moeten we zuinig op zijn'. Je hebt steeds beelden nodig die een verdeelde wereld op het pad van de eenheid kunnen brengen.

Of, om nog iets praktisch te noemen: als je een ander mens wilt leren kennen, moet je jezelf tot zwijgen brengen. Als ik jou wil leren kennen zet alles wat ik over jou denk me op het verkeerde spoor. Zwijgen is jezelf openstellen voor wat er is."

Van Brederode: "Het werk van Dionysius laat dus mooi zien dat alles wat wij graag op spiritueel gebied in het oosten zoeken, ook gewoon in onze eigen christelijke traditie zit."

Dionysius de Areopagiet. Verzamelde werken. Uitgeverij Christofoor. 495 blz. euro29,90.

Ter gelegenheid van de integrale vertaling van Dionysius' verzameld werk wordt vandaag in de Rode Hoed in Amsterdam het symposium gehouden 'Valt over God niets te zeggen?'

En dan maakt hij zich ook van dat alles los

van wat kan worden gezien en wat zien kan

en dringt binnen

in het duister van het niet-weten

het wezenlijk mystieke duister

waarin hij iedere aanspraak op kennis laat zwijgen

en hij geraakt in het volstrekt ontastbare en onzichtbare,

is volledig van hem die alles overstijgt

en is van niemand, noch van zichzelf noch van een ander

en door ieder weten buiten werking te stellen

wordt hij in de hoogste zin één

met de volkomen Onkenbare

en, door geheel niets te weten,

wordt hij boven denkkracht wetend.

Uit: 'Over mystieke theologie'

undefined

Dionysius, vader van veel christelijke stromingen

'Dionysius de Areopagiet' is het pseudoniem van een theoloog en filosoof uit de vijfde eeuw na Christus. Niemand weet wie hij geweest is en zijn naam is onbekend bij een breed publiek, maar zijn invloed op het wereldwijde christendom is onwaarschijnlijk groot geweest.

Zijn oeuvre is een hoogtepunt van de synthese tussen neoplatoons denken, dat in de vroege Middeleeuwen furore maakte, en christelijk geloof. In zijn boek 'Over de hemelse hiërarchie' ordent hij de engelen van hoog naar laag. Die ordening loopt over in de aarde in zijn boek 'Over de kerkelijke hiërarchie'. Volgens vertaler Michiel ter Horst probeerde Dionysius in deze werken in een chaotische tijd 'de eenheid te denken' en mensen de weg te wijzen.

In het boek 'Over de goddelijke namen' spreekt Dionysius over God in een diep besef dat al ons spreken en denken op dit punt ontoereikend is. Het is dan ook niet verwonderlijk dat hij in zijn 'Mystieke theologie' eindigt bij de gedachte dat we over God het beste kunnen zwijgen. Daarmee werd Dionysius de vader van vele mystiek-christelijke stromingen.

De basiliek van Sant' Apollinare Nuovo in Ravenna, gebouwd door de Ostrogothische koning Theodorik.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden