Tussen ironie en principe

Biografie van Thomas 'Utopia' More is een meeslepende noodlotstragedie

Hij kwam er nog genadig vanaf. Oorspronkelijk kreeg Thomas More een veel gruwelijkere straf. Ze zouden hem ophangen tot hij halfdood was. Daarna zou hij worden losgesneden, zo konden ze de ingewanden uit zijn lichaam halen en voor zijn eigen ogen verbranden. De geslachtsdelen zouden ze afsnijden, het hoofd afhakken en het lichaam vierendelen. Kop en romp zouden daarna worden tentoongesteld op door de koning aan te wijzen plaatsen.

Lange tijd had More Hendrik VIII gediend, maar wegens diens echtscheiding en de afsplitsing van de kerk van Rome kon More hem geen trouw meer zweren. De vorst streek over zijn hart. Het bleef bij het afhakken van het hoofd. Dat kwam, nadat het gekookt was, op een spies op een brug over de Theems te staan. Al te zwaar lijden, een echte martelgang, bleef More bespaard. Maar zelfs zonder die 'mildheid' stond zijn keuze vast. Zijn lichaam kon beter worden geschonden dan zijn ziel.

De gedachte dat hij als martelaar voor het geloof stierf, was More (1478-1535) al te ijdel. En tot het laatst combineerde hij zijn ernst met een groot gevoel voor ironie. In een in eenzame opsluiting gemaakt vers richtte hij zich rechtstreeks tot Vrouwe Fortuna:

But in faith, I bless you again a thousand times

For lending me some leisure to make rhymes

Het verhaal gaat dat hij op het schavot de beul vroeg een beetje netjes zijn werk te doen. Anders zou die de baard van More nog in tweeën delen.

Exact vijfhonderd jaar na het verschijnen van 'Utopia', Thomas More's beroemdste werk, is de gezaghebbende biografie die Peter Ackroyd bijna twee decennia geleden over de Engelsman schreef, verschenen in een Nederlandse vertaling: 'Thomas More. Biografie'. Die levensbeschrijving is een meeslepende noodlotstragedie.

More was geen wetenschappelijk aangelegde humanist, maakt Ackroyd (bekend van zijn biografie van Charles Dickens en, recentelijk, van Alfred Hitchcock) duidelijk. Het grootste deel van zijn leven hield More zich als jurist en openbaar bestuurder bezig met de alledaagse actualiteit.

De onlosmakelijk aan zijn naam verbonden satire 'Utopia' doet vermoeden dat hij een visionair was. Eveneens een misverstand. More hing aan het verleden, de traditie. Recht, religie en politiek vormden in zijn ogen een geheel. Samen stonden ze borg voor de orde. More's keuze voor een loopbaan in het recht had evengoed te maken met zijn hang naar het verleden. Hij trad in de voetsporen van zijn vader .

Ackroyd laat de lezer van nu zich verplaatsen in de gedachtenwereld van Thomas More. Geen gemakkelijke klus. More dacht nog als een middeleeuwer, en was bovendien een vat vol tegenstrijdigheden. In de weelderige omgeving van het Engelse hof bleef hij een matig man. Onder de kleding die bij de waardigheid van zijn ambten hoorde, droeg hij om religieuze redenen een harig boetekleed dat continu schuurde. Thuis in zijn privékapel ranselde hij zichzelf met een riem. Al zijn rechtlijnigheid combineerde hij met een speelsheid en humor.

Als hyperintelligente, ijverige en betrouwbare jurist leek More geknipt voor een positie aan het hof. Zijn retorische begaafdheid werd breed geroemd. Diplomatiek stond hij zijn mannetje. De vorst had aan hem de ideale raadgever om zaken van meerdere kanten te leren bekijken. Maar toen door persoonlijke motieven van Hendrik VIII recht, religie en politiek in de ogen van More onder druk kwamen te staan en de orde dreigde te verkruimelen, kon de fervente ketterjager slechts kiezen voor het hoogste gezag: God.

Enige inschikkelijkheid, een wat minder principiële opstelling hadden hem van de dood kunnen redden. Hij zag daarvan af, tot onbegrip van zijn naaste omgeving en zelfs van degenen die hem veroordeelden.

Hetzelfde leven, hetzelfde dramatische gegeven, gebruikt de Vlaamse schrijver Joris Tulkens als materiaal voor een historische roman, getiteld 'Thomas More. Een leven in vijf vriendschappen'. Vriend Desiderius Erasmus ('Lof der zotheid' was aan More opgedragen en aanvankelijk zelfs naar hem genoemd), de Antwerpse drukker Pieter Gillis, koning Hendrik VIII, diens rechterhand Thomas Cromwell en More's lievelingsdochter Margaret doen een voor een hun verhaal.

Tulkens begeeft zich daarmee op vertrouwd terrein. Hij schreef al eerder over Erasmus en Gillis, en is een kenner van de zestiende eeuw. Dat is aan zijn roman af te lezen. De meeste van de biografische bouwstenen waarmee Ackroyd zijn boek opbouwde, komen ook bij Tulkens keurig aan de orde. De hele levensgeschiedenis is knap in vijf monologen geperst.

De trouw van de auteur aan de realiteit vormt meteen ook het probleem van dit werk. Het wekt te veel de indruk van een invuloefening. Personages als Cromwell en Margaret More weet Tulkens nog een beetje tot leven te wekken, maar de andere vertellers blijven jammer genoeg bordkartonnen figuren.

Een historische roman vergt een schrijver die durft te spelen met de werkelijkheid, morele dilemma's blootlegt en die de lezer van spanning naar het puntje van de stoel laat schuiven. De Belg blijft te braaf.

Ackroyds diepgravende biografie die leest als een historische roman, beklijft vele malen meer dan Tulkens' historische roman die leest als biografie.

Peter Ackroyd: Thomas More. Biografie. (The Life of Thomas More) Vert. Henny Corver, Ineke van den Elskamp en Pon Ruiter. Verschijnt maandag. Polis; 502 blz. euro 34,50

Joris Tulkens: Thomas More. Een leven in vijf vriendschappen. Historische roman. Verschijnt 1 oktober. Davidsfonds; 256 blz. euro 24,99

'Schijtduivel' Luther

Thomas More en Maarten Luther verschilden in tal van opzichten van elkaar. More hechtte aan wetten en regels, Luther kreeg het er benauwd van. More koesterde de gemeenschap van gelovigen, Luther legde juist de nadruk op de band tussen God en het individu dat Hem aanriep.

In de ogen van More was Luther een monster, een werktuig van de duivel die de bijl aan de wortel van de beschaving zette. Als verdediger daarvan bleef de Engelsman allerminst beschaafd. Hij maakte de hervormer in schotschriften uit voor alles wat vies en voos was: lullig fratertje, dronkaard, stuk schurft en pestilente kwast. Alles in nauwgezet Latijn.

Luther was volgens hem een schijtduivel, het zou passend zijn hem in de mond te pissen. Terwijl Luther preekte over deugdzaamheid, wentelde hij zich in incest en draaide hij met zijn kont, aldus More. Hij was nota bene getrouwd met een non. Luther stond voor bandeloosheid, die leidde tot verwoesting, verkrachting, brand, bloedvergieten en heiligschennis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden