Tussen heiligheid en Holocaust

Paus Pius XII Beeld anp

Een van de zaken waarover paus Franciscus zich zal buigen, is de zaligverklaring van een van zijn bekendste voorgangers, Pius XII, paus tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Pius XII staat al jaren op de nominatie om zalig verklaard te worden. De houding van deze paus, zijn doen en vooral zijn laten, zijn even lang al onderwerp van verhit debat. Was Pius XII een held die tactvol en diplomatiek duizenden het leven redde, of was hij stilzwijgend medeplichtig aan de dood van miljoenen Joden? De Britse auteur Gordon Thomas zwaait in zijn nieuwe boek 'The Pope's Jews', Pius XII lof toe voor diens optreden in de oorlog en brengt zo de zaligverklaring een stapje dichterbij. Dirk Verhofstadt, schrijver van de lijvige studie 'Pius XII en de vernietiging van de Joden', komt tot een heel andere conclusie: 'Zaligverklaring zou een verschrikkelijke klap in het gezicht zijn van de omgekomen Joden.'

'Goed op de hoogte'
In Gent liggen op het bureau van de Vlaamse hoogleraar Media en Ethiek Dirk Verhofstadt tientallen brieven en notities over het onderwerp. De 57-jarige broer van voormalig premier Guy Verhofstadt heeft jarenlang onderzoek gedaan naar het handelen van Pius XII tijdens de Tweede Wereldoorlog. "Eerst moest ik mijzelf de vraag stellen of de paus op de hoogte was van de plannen en daden van de nazi's", vertelt hij. "Zo niet, dan valt hem weinig te verwijten. Ik ben op zoek gegaan in de archieven van het Vaticaan uit de periode van de Tweede Wereldoorlog."

Het Vaticaan heeft daarvan een samenvatting laten maken, de zogenaamde Actes et Documents de Saint Siege (ADSS). Deze bevat de correspondentie tussen het Vaticaan en (kerkelijk) leiders elders. Verhofstadt vond tientallen brieven van kerkelijk leiders uit heel bezet Europa. Ze schrijven de paus over het lot van de Joden, het moorddadige optreden van de Duitsers en velen roepen hem op tot verzet. "Hieruit blijkt dat hij bijzonder goed op de hoogte was van de gebeurtenissen."

Hongarije
Over een gebeurtenis in het bijzonder vertelt Verhofstadt. Het gaat om de zogenoemde 'Hongaarse Holocaust'. In het voorjaar van 1944 bezetten de Duitsers Hongarije, dat onder leiding stond van Miklos Horthy. Vanaf 15 mei begonnen de Duitsers de aanwezige Joden massaal af te voeren naar Auschwitz.

De paus ontving hierover destijds veel correspondentie. "Aan de hand van deze brieven wil ik laten zien dat Pius XII niet alleen tot in detail van de genocide op de hoogte was, maar ook dat hij door zijn gezag bij machte was om de moordmachine te stoppen, als hij maar gewild zou hebben. Op de dag dat de deportaties begonnen, stuurde de Amerikaanse afgezant in het Vaticaan Tittmann Pius XII een nota over deze Joden. Op 22 mei ontving de paus een verslag van zijn nuntius in Boedapest over hun lot, op 9 juni nog een verzoek van een Italiaanse kardinaal om te protesteren. De paus bleef stil. Op 4 juni werd Rome door de geallieerden veroverd. Ook na die dag bleef hij stil, ook al liep hij geen enkel gevaar meer."

Waarom wachtte de paus tot Tittmann op 24 juni in woede uitbarstte en hem nogmaals verzocht te handelen? Dacht hij dat dit zinloos zou zijn?

"Dat is mijn grote punt", aldus Verhofstadt. "Zijn handelen zou niet zinloos blijken te zijn. Op 25 juni stuurde Pius XII eindelijk een persoonlijk telegram naar Horthy, waarin hij hem verzocht de deportaties stop te zetten. Horthy greep direct in en een dag later werden de deportaties aanzienlijk vertraagd om op 6 juli geheel te worden gestaakt. Had hij dit eerder gedaan, dan waren er wellicht honderdduizenden mensenlevens gered. Als hij zalig verklaard zou worden, wordt hij een na te volgen voorbeeld," aldus Verhofstadt. "Dat zou een klap in het gezicht zijn van de omgekomen Joden en hun nakomelingen."

Brieven niet gezien
De Britse auteur Gordon Thomas komt tot de conclusie dat de paus door zijn optreden juist duizenden Joden het leven heeft gered. "Ik heb gesproken met getuigen en overlevenden van de Jodenvervolging en de oorlog in Rome", vertelt de 80-jarige Brit. "Mijn boek is gebaseerd op hun getuigenissen."

Toch vertelt ook hij onderzoek te hebben gedaan in de Vaticaanse archieven, waar de brieven uit Hongarije liggen die Verhofstadt heeft onderzocht. "Ik heb deze brieven niet gezien", vertelt hij. "Ik heb mijn werk door wetenschappers laten nakijken. Zij hebben het onderzocht op de juistheid en mij bewijzen aangeleverd."

Thomas levert graag de namen van deze wetenschappers. Zijn boeken zijn diverse malen verfilmd en bekroond. De gelauwerde Brit is dan ook totaal niet uit het veld geslagen door de bevindingen van Verhofstadt. Toch wekt hij de indruk niet verder te willen praten. "Het spijt me, maar ik heb geen tijd." Of hij te bellen is? "Ik heb geen mobiele telefoon." De komende weken zal hij meewerken aan de verfilming van dit boek. Dat wil hij dan nog wel kwijt.

Vaticaanse archieven
Een van de wetenschappers naar wie hij verwijst, komt met vele artikelen waaruit moet blijken dat Pius zijn uiterste best deed om de Joden te helpen. "Maar de directe bewijzen daarvoor zijn door het Vaticaan verbrand uit angst voor de Duitsers." Ook zou de paus achter de schermen zich in hebben gezet voor de redding van Joden.

Verhofstadt veegt hier de vloer mee aan. "Het beste bewijs hiertegen zijn de Vaticaanse archieven zelf. Daar is bijvoorbeeld een gedetailleerde nota uit die tijd te lezen waarin nauwkeurig wordt vermeld waar en hoe Joden werden vermoord. Die zou zeker moeten zijn verbrand. Ook in correspondentie tussen het Vaticaan en neutrale landen is geen spoor van een dergelijke pauselijke betrokkenheid bij de Joden te vinden." Ook de suggestie dat Pius achter de schermen pogingen ondernam de Joden te redden wijst Verhofstadt van de hand. "Hier zijn geen concrete bewijzen voor."

Waarschijnlijk heeft het Vaticaan inderdaad weet gehad van pogingen om duizenden Joden het leven te redden, maar evenzeer wist het van de gelijktijdige moord op miljoenen anderen. Pius XII was bij machte om met zijn morele gezag het moorden te vertragen, of zelfs geheel en al te stoppen, zoals bleek tijdens de Hongaarse deportaties. Dat hij dit pas na lange tijd en grote druk deed, lijkt een feit. Die pijnlijke en verbijsterende constatering en het waarom daarvan, negeert Thomas volledig.

Zijn boek wijdt geen enkele aandacht aan het zwijgen van de paus, evenals de schrijver zelf er ook niets van zegt te weten. Als onderzoeker en schrijver over een van de meest controversiële kwesties uit de rooms-katholieke geschiedenis, had hij de morele plicht dat wel te doen. Zijn boek mag lezenswaardig zijn, het vertelt slechts de halve waarheid. Wat er van de andere helft van die waarheid rest, is een bundeltje brieven uit het Vaticaanse archief en nu op het bureau van Verhofstadt op de Universiteit van Gent.

31 augustus 1942. Een brief aan de paus, van de hoogste kerkelijk leider van Roethenië, destijds een autonome regio in Oost-Europa: 'Het regime van de Duitsers is duivels. Hun slachtoffers zijn de Joden...Er zijn al enkele honderdduizenden vermoord.'

6 Maart 1943. Een brief van Von Preysing, destijds kerkelijk leider in Berlijn, gericht aan Pius XII : 'Bitter treft ons hier een nieuwe golf van Joden-deportaties. Is het niet mogelijk dat uwe Heiligheid voor hen opkomt?'

23 oktober 1946. Het Vaticaan stuurt een nota aan de Franse kerken, over hoe om te gaan met Joodse kinderen die tijdens de oorlog zijn verborgen bij Fransen en tot christenen gedoopt. Mochten er Joodse ouders zijn die de gruwelen van de oorlog hebben overleefd en op zoek zijn naar hun kinderen, dan 'zullen deze kinderen niet teruggegeven mogen worden aan hun ouders.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden