TUSSEN GRAND CANYON EN GROTE MUUR

Dat de Werelderfgoedlijst van de Unesco geen Nederlandse monumenten telt is een kwestie van politiek geweest, niet van armoede. Binnenkort zijn we dan ook geen witte vlek meer: Nederland draagt Schokland voor. Schokland? “Het heeft een zeggingskracht die de Domtoren niet heeft.”

HARO HIEKEMA

Het doet wat bizar aan: een eiland tussen monumenten die eerder herinneren aan de zeven wereldwonderen uit de klassieke oudheid (de pyramide van Cheops, de Artemis-tempel in Efeze) of aan het rijtje topmonumenten dat je vroeger op de lagere school leerde (het huis met het gouden dak in Innsbruck, de scheve toren van Pisa).

De werelderfgoedlijst is daar in feite een moderne variant op. Al is 'modern' een groot woord: in 1972 kwam het Unesco-verdrag tot stand, waarin de lidstaten van deze culturele en wetenschappelijke afdeling van de VN afspraken een lijst aan te leggen van natuurlijk en cultureel erfgoed met een uitzonderlijk universele waarde. Daaronder vallen monumenten van architectuur, beeldhouw- of schilderkunst, inscripties, bouwwerken, landschappen en locaties die uit archeologisch of historisch oogpunt belangrijk zijn of een bijzondere esthetische, ethnologische of antropologische waarde bezitten.

Nederland was actief betrokken bij het tot stand komen van het verdrag, maar heeft tot 1992 gewacht met het ratificeren ervan. Buitenstaanders heeft dat 'getreuzel' van Den Haag vaak verbaasd. De verklaring voor die vertraging van twintig jaar wordt op het ministerie ook wat besmuikt gegeven. Er wordt iets gemompeld over 'politieke problemen met Unesco in de jaren tachtig' of 'voor Nederland had de lijst toen niet zo'n prioriteit'. En vervolgens worden Engeland en Amerika genoemd, die in die tijd overhoop lagen met de Unesco en zelfs hun contributie inhielden. Er ontbraken trouwens meer westerse landen op de lijst van lidstaten, waar bijvoorbeeld Algerije en Irak sinds 1974 en Cuba en Antigua en Barbuda ook al geruime tijd op voorkomen.

“Het belang van de internationalisering werd toen in Nederland nog niet zo onderkend”, zegt Sabine Gimbrère van het ministerie van onderwijs, cultuur en wetenschappen. “Er is ook nooit druk uitgeoefend door de vakwereld, de monumentenzorg of de archeologie.” Robert van Dierendonck, medewerker van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) bevestigt dat de animo 'in het veld' nooit groot is geweest. Archeologen hadden wel wat anders aan hun hoofd: “Die wisten zich nauwelijks raad met alle noodopgravingen in het land en waren al blij als ze die 'klaar voor de kast' hadden gekregen, de vondsten opgeborgen in een archief, nog niet verder beschreven.”

De ratificatie van het Unesco-verdrag door het parlement is er uiteindelijk toch van gekomen. En daarmee kon het voorspel voor de Werelderfgoedlijst beginnen. Jaarlijks mag een land één of meer monumenten voordragen. Daarvoor wordt eerst een voorlopige lijst opgesteld, waaruit het land uiteindelijk zelf z'n nominatie kiest. Die wordt dan onderzocht door deskundigen van Icomos, de International council of monuments and sites. Het rapport van Icomos gaat met andere adviezen naar het Unesco-bestuur, dat uiteindelijk het laatste oordeel uitspreekt.

De voorlopige lijst van Nederland bevat nu alleen acht archeologische monumenten - naast Schokland zijn dat het terpenlandschap in Groningen, een militair complex uit de Romeinse tijd bij Bunnik, de Gouw en de Groetpolder in Noord-Holland vanwege resten uit de neolithische cultuur, Swifterbant met overblijfselen uit de vroeg-neolithische periode, pleistocene rivierduinen in de Alblasserwaard-oost, restanten van een Romeinse stad bij Voorburg en de met scheepswrakken bezaaide westelijke Waddenzee. Gebouwde monumenten staan nog niet op de lijst, omdat monumentenzorgers het daar nog niet over eens kunnen worden.

Een 'uitzonderlijk universele waarde' is een vage omschrijving voor een monument, zegt Sabine Gimbrère. Maar de criteria die zowel voor cultureel als natuurlijk erfgoed gelden, zijn heel concreet, pagina's lang. “Het monument moet volstrekt authentiek zijn. Maar daarmee ben je er nog niet. De Sint Jan in Den Bosch is beslist authentiek, maar daarmee nog niet uniek. De mate van gaafheid is van belang, bij landschappen bijvoorbeeld. De monumenten moeten juridische bescherming genieten. Ze moeten een unieke artistieke prestatie uitbeelden of een wijdverbreide invloed hebben gehad op een cultuur, een duidelijk symbool zijn van een beschaving.”

Ook met een waslijst aan criteria blijven de begrippen rekbaar, geeft haar collega op het ministerie, Leo Spaans, toe. “De waarde van de lijst is dat die op z'n minst een debat op gang brengt over wat nu precies authentiek is. Het leidt tot een internationale discussie. De landen die zich hebben aangesloten bij het verdrag worden gedwongen om van hun eigen cultureel erfgoed een lijst te maken, een indicatie van objecten die ze in de toekomst denken te gaan nomineren. Zo'n lijst verplicht.”

“Binnen de archeologische wereld is de overeenstemming gemakkelijker verkregen dan in die van de gebouwde monumenten. Dat is eerder een soort slagveld om de vraag: waar kan Nederland mee voor de dag komen. Daar spelen veel meer partijen een rol.”

Archeologisch staat Schokland boven elke discussie verheven - althans in de ogen van Nederlandse deskundigen. Twee experts van Icomos hebben op een zonnige dag rondgelopen in de Noordoostpolder en de informatie getoetst die hen over het voormalige eiland was aangereikt. De nominatie van Schokland komt in juni in het comité van Icomos ter sprake, naar verwachting neemt Unesco niet voor het einde van het jaar een besluit.

Spaans: “Schokland demonstreert nog steeds de sporen van de strijd tegen het water, eeuwenlang gevoerd en hier nog steeds zichtbaar. Het is zo specifiek voor de Nederlandse cultuur, met resten van de bebouwing, de oude bedijking, de scheepswrakken die in de polders zijn gevonden. Schokland is echt uniek voor onze geschiedenis. Het heeft een zeggingskracht die bijvoorbeeld de Domtoren van Utrecht niet heeft in de serie gebouwde monumenten. Kathedralen zijn er veel, maar geen is zo symbolisch voor Nederland als Schokland is. Ook dat Romeinse castellum niet, waar we toch heel blij mee zijn.”

De nominatie van Schokland betekent nog niet het einde van het verhaal. Elk jaar is er weer een mogelijkheid, al kost de voorbereiding wel erg veel tijd. Sabine Gimbrère: “Frankrijk is al heel lang partij in het Unesco-verdrag, maar komt nog regelmatig met nieuwe nominaties. Nieuwe ronde, nieuwe kansen. Het nomineren is het werk niet, maar de discussies er omheen. Je verplicht je, als een goede huisvader om over je erfgoed te waken. Je moet van tevoren zorgen voor juridische bescherming, een toekomstplan opzetten, de belangstelling van bezoekers regelen. Je moet bewijzen dat je het belangrijk genoeg vindt om te beschermen.

En als een object officieel op de lijst is bijgeschreven, moet je het ook bijhouden en onderhouden. Als je er bij wijze van spreken een pretpark van maakt, dan kun je je inscription ook weer kwijt raken. Icomos houdt alles in de gaten. Als er negatieve signalen komen, een snelweg langs een Egyptische pyramide bijvoorbeeld, dan kan een overheid daarop aangesproken worden. Je moet de internationale druk niet onderschatten, al zal niet elk land dat soort inmenging op prijs stellen.''

De procedure om een monument op de Werelderfgoedlijst te plaatsen is zorgvuldig en tijdrovend. De onderzoekers van Icomos willen in grote stilte hun werk doen, schuwen elke lobby en zijn wars van publiciteit. Het is bij Schokland niet echt voorstelbaar, maar in sommige landen worden zij onder zware druk gezet om een object tot werelderfgoed te verklaren. Het verlangen om zo een paradepaardje in de wacht te slepen is groot. Spaans: “Een monument wordt dan gedragen door de verantwoordelijkheid van de hele wereld. Het zal de status ervan verhogen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden