Tussen geldbeluste haaien

Andreï Makine laat een Rus terugkeren naar zijn Petersburgse jeugdvriendin

Geslaagde poging om vragen over materialisme en geestelijke slavernij in romanvorm aan de orde te stellen

De Frans-Russische schrijver Andreï Makine heeft in ons land een trouwe uitgever en een trouw publiek. 'Het leven van een onbekende man' is het elfde boek van hem dat uitgeverij De Geus publiceert. Gelukkig maar. Want Makine is geen schrijver die stormenderhand bestsellerlijsten verovert, wel iemand die belangrijke dingen over deze tijd te zeggen heeft. Dat bewijst hij al sinds zijn eerste grote succes, 'Het Franse testament', waarmee hij in 1995 drie grote literaire prijzen won.

'Het leven van een onbekende man' begint in een rustig tempo, als een doorsnee relatieroman. De hoofdpersoon, de schrijver Sjoetov, heeft veel gemeen met Makine: hij is een Rus van in de vijftig die naar Frankrijk emigreerde, en inmiddels in het Frans schrijft. Glamoureus is zijn schrijversbestaan niet, al heeft hij wel enig succes.

Lichtpuntje in zijn leven is de vele jaren jongere Léa, die aanvankelijk door zijn kunstenaarschap geïmponeerd was, maar inmiddels op hem uitgekeken is geraakt.

Tot zover weinig nieuws onder de zon. Maar Makine geeft zijn boek een geheel andere dimensie wanneer Sjoetov, nadat Léa haar laatste bezittingen bij hem heeft opgehaald, in een opwelling terugkeert naar een jeugdvriendin in Sint-Petersburg.

Het Rusland dat Sjoetov aantreft lijkt in bijna niets op het land dat hij twintig jaar eerder verliet. De vriendin, een niet onsympathieke vrouw, heeft in de nieuwe maatschappij van geldbeluste haaien een benijdenswaardig comfortabele positie gevonden.

Haar zoon runt een uiterst commerciële uitgeverij, en publiceert boeken die niet meer zijn dan kauwgum voor de hersenen. Het is Sjoetov allemaal een gruwel.

Het huis waar Sjoetov logeert, verkeert nog enigszins instatu nascendi: een aantal kleine appartementen wordt tot een groot geheel samengevoegd. In een van die appartementen woont nog steeds, in afwachting van zijn uitzetting, een oude man die nooit met iemand een woord gewisseld heeft, en alleen boeken leest. Op een avond raken de twee aan de praat. Dankzij dit gesprek loopt de confrontatie met Sjoetovs geboorteland, die ook een wat narcistische confrontatie met zijn vroegere zelf moest worden, uit op een toetsing van de waarden die de mens tot een echt mens maken.

En daarmee begint dan, na een bladzijde of honderd, het eigenlijke relaas. De man, Volski, vertelt hem een avond lang het verhaal van zijn leven en van zijn grote liefde voor Mila tijdens het jarenlange, moordende beleg van Leningrad in de Tweede Wereldoorlog. Op de avond voor de Duitse inval in Rusland leren zij elkaar kennen in een café. Beiden studeren aan het conservatorium. Ze overleven de oorlog door aan het front te zingen voor soldaten, en later door op te treden in een operette over de drie musketiers. Want juist temidden van de gruwelen van de oorlog hebben de mensen behoefte aan vertier, en in het theater zijn altijd understudies nodig: de ene zanger na de ander bezwijkt aan de ontberingen, soms tijdens de voorstelling.

Door te beginnen als figurant kunnen Volski en Mila de rollen alvast instuderen en zich tegelijkertijd nuttig maken. Het publiek is te verzwakt om na afloop van de voorstelling te kunnen applaudisseren, en dankt de artiesten door op te staan en een buiging te maken. "De stille dankbetuiging", vertelt Volski, "ontroerde meer dan welke ovatie ook."

Makine, die in dit tweede deel van het boek een andere, betere schrijver lijkt te zijn dan in het eerste, is een meester in het vinden van dit soort veelzeggende details, en zijn beschrijvingen van het oorlogsleed zijn huiveringwekkend overtuigend.

Na 1945 is de oorlog voorbij, maar de ontberingen zijn dat niet. De stalinistische terreur herleeft, en de twee geliefden - die zich over oorlogswezen hebben ontfermd - worden wegens subversieve ideeën veroordeeld. Mila tot tien jaar strafkamp 'zonder recht op briefverkeer'; dit houdt in dat zij na het vonnis wordt doodgeschoten.

De lange aanloop van de roman blijkt aan het slot toch functioneel. Makine zet twee waardensystemen tegenover elkaar: dat van de vrije mens, die de slavernij van het materialisme kiest, en dat van de mens die in een dictatuur leeft, maar er door liefde en geestkracht in kan slagen een innerlijke vrijheid te bevechten.

Voor deze op het eerste gezicht wat melodramatische en zelfs simpele tegenstelling is de roman bij uitstek het uitdrukkingsmiddel. Meer dan in een theoretische beschouwing laat de roman immers ruimte voor nuances en grijstinten: tegenstrijdigheden hoeven er niet in te worden verzoend, inconsequenties horen bij het romanuniversum, en geven dat juist zijn betekenis. Van die ruimte heeft Makine in zijn roman prachtig gebruik gemaakt om de complexe relatie tussen menselijke kracht en zwakte te belichten.

Andreï Makine: Het leven van een onbekende man. Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg. De Geus, Breda; 249 blz. € 19,99

Het Rusland dat Sjoetov na twintig jaar aantreft, is onherkenbaar veranderd.

In veel van zijn romans vormt de tragische geschiedenis van Rusland in de twintigste eeuw het uitgangspunt; oorlog, zuiveringen en KGB-intriges tekenen het leven van de personages. Vaak confronteert de schrijver het heden van zijn personages met het verleden, en het leven in het Westen met dat in Rusland. Dat levert doorgaans spannende en zeer leesbare verhalen op. Makine excelleert bovendien in beschrijvingen van het bestaan op het verlaten Russische platteland met haar overweldigende natuur, ver van alles en iedereen, waar het zien van een nagesynchroniseerde film met Jean-Paul Belmondo iemands leven voor altijd kan veranderen.

Andreï Makine, Fransman uit Rusland
"Ideologische discussies interesseren me niet. Je moet de mens laten zien", zei Andreï Makine ooit. Dat heeft hij inmiddels al in zo'n dozijn romans gedaan, sinds zijn debuut 'Olga, de dochter van een held van de Sovjet-Unie' (1990). De schrijver (1957, Krasjnojarsk, Siberië) had een Franse grootmoeder die hem al vroeg haar moedertaal leerde. In 1987 maakte hij van een uitwisselingsprogramma voor docenten gebruik om in Frankrijk asiel aan te vragen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden