Tussen de regels door spelen is voor actrice Juul Vrijdag een stuk onder een stuk schrijven.

Zo'n rol als ik nu speel, heb ik nog nooit gespeeld. Iemand die heel beheerst optreedt, maar eigenlijk heel erg emotioneel is. Deze Christel, mijn personage, is een type van 'het gaat heel goed met me, d'r is helemaal niks aan de hand', maar ondertussen.”

Juul Vrijdag (1956) is in 'Goedbloed' bij toneelgroep Oostpool de ene van twee hartsvriendinnen, die samen een succesvol reclamebureau runnen maar uit elkaar drijven door persoonlijke ontwikkelingen en verschillen in opvatting en principes. 'Goedbloed' is na 'Het Zouthuis' (2002) en 'Zullen we het liefde noemen'

(2003) het laatste deel van de 'Trilogie van het Verlies', waarin huisschrijver Peer Wittenbols en regisseur Rob Ligthert hun visie geven op de zoektocht van Nederlandse dertigers en veertigers naar houvast.

,,De stukken van Peer”, zegt Juul Vrijdag, ,,gaan over onvermogen, over hoe onmogelijk het soms is met elkaar om te gaan. Speelden ze meestal binnen families en familieverhoudingen, in deze trilogie gaat het meer over onze generatie. Dat komt soms best hard aan, is confronterend, omdat je je realiseert hoe je je net als iedereen weleens in bochten zit te wringen, terwijl het in feite veel makkelijker is als iedereen gewoon zegt wat-ie meent. Het is als met een wondje: als je 't meteen schoonmaakt en er een pleister op plakt, is het morgen over, maar doe je niks, dan kan het gaan dooretteren. Ik verdenk Peer er stiekem van dat hij ook ons gebruikt. Soms, als je net iets hebt gezegd, pakt hij opeens zijn notitieboekje. Er zijn in zijn stukken zinnen waarvan je denkt: wat komt mij dat bekend voor. Maar Peer weet het persoonlijke universeel te maken. Dat is het leuke en boeiende, ook om te spelen.”

Juul Vrijdag is een actrice die in haar spel warmbloedigheid en humor paart aan een aangename nuchterheid wat, via een schijnbaar achteloos accent of gebaar, de tekst vaak een onvermoede extra-dimensie geeft. Zij verstaat de kunst om tussen de regels door te spelen. ,,Onder een stuk,” zegt zij, ,,schrijf ik nog een ander stuk. Een soort subtekst die tijdens de repetities ontstaat. Ik moet gedachtes hebben die me naar de zin die ik straks moet zeggen toedrijven. Ook bij wat een ander zegt heb ik dat nodig. En dat wordt dan je eigen verhaal. Gelukkig hebben we daar acht weken voor, want het duurt lang bij mij om dat verhaal te maken. Ik schrijf het nooit op. Het zit in mijn hoofd en kan ook wel 's veranderen.”

,,Ik heb altijd toneel willen spelen, deed aan vrije expressie - vrij bewegen op muziek van Pink Floyd - wat ik zo leuk vond dat ik het zelf na schooltijd ging geven, maar had het lef niet om naar de toneelschool te gaan. Ik had geen havo, dacht dat je mooi moest zijn, was te dik en te jongensachtig, helemaal niet vrouwelijk. Zo ging ik naar de Kopse Hof in Nijmegen, academie voor educatieve arbeid, richting sociaalcultureel werk, waar we tot mijn blijdschap heel veel aan spel deden. Bij mijn afstuderen zei de speldocent: Daar moet je mee doorgaan. Later in Maas-tricht, op de parttime opleiding docent drama, zei weer iemand: Jij moet naar de acteursopleiding. Maar ik durfde gewoon niet.”

,,Ik ben begonnen als saxofoniste. Bij theatergroep Het Vervolg. Daar hadden ze, in '84, voor de 'Mahagonny' van Brecht behalve extra spelers ook musici nodig. Iemand had mij bij 'docent drama' saxofoon zien spelen en zo werd ik gevraagd. Sindsdien heb ik vaker bij hen gespeeld en ook 's een klein rolletje gedaan. Tot Michael Fields, in 1988, de kinderproductie 'De Draak' van Jevgeni Schwartz ging regisseren en mij absoluut in de hoofdrol wilde. Achteraf ben ik blij dat het zo lang heeft geduurd voor ik bij toneel kwam. Nu had ik tijd om te rijpen.”

Tot beginjaren negentig, zou Juul Vrijdag bij Het Vervolg blijven. Toen Rob Ligthert, die ze als regie-assistent had leren kennen, in '94 samen met de pas beginnende schrijver Peer Wittenbols theatergroep De Federatie oprichtte, stond zij meteen in hun eerste productie 'Zeestuk'. En sindsdien in zowat elke voorstelling van het duo. De doorbraak van De Federatie kwam met 'Noordeloos', een oer-Hollandse 'kanker'tragedie in 1997. Dat was mede te danken aan het overrompelende spel van Vrijdag, die een haarscherp gevoel voor Wittenbols' eigenzinnige idioom en humor bleek te hebben. ,,Je moet lachen en het is om te huilen” en ,,Wittenbols en Vrijdag hebben met elkaar goud in handen”, schreef deze krant.

,,'Noordeloos' klopte van voor tot achter”, zegt Juul Vrijdag: ,,Er is nog een film van gemaakt en uitgezonden op tv. Daar heb ik de Gouden FIPA mee gewonnen op het Festival International Production Audiovisuel in Biarritz.

Ik vind het heerlijk als ik mensen aan het lachen krijg, maar niet per se liever in komedie dan tragedie. De combinatie vind ik het leukst. Als je publiek op het verkeerde been kan zetten. Dat geldt voor de stukken van Peer eigenlijk altijd. Ja, ik voel me een Wittenbols-actrice. Ik geloof dat ik zijn teksten op een vrij natuurlijke manier kan uitspreken. Dat komt, denk ik, omdat we allebei uit Brabant komen.”

,,Al had het veel voeten in de aarde - met man, twee kinderen, en alle vrienden in Amsterdam : ik ben met Rob en Peer meegegaan naar Arnhem, omdat het een gouden team is. Ik miste het even 'een Albert Cuypje pakken' en had moeite om van klein naar groot te gaan. De Federatie was een clubje, Oostpool is een bedrijf - maar het bevalt me steeds beter. Je merkt dat Oostpool deel wordt van de stad.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden