Tussen de hoogovens in deze staalfabriek is het nu ijzig stil

Het gesloten complex van Evraz Highveld Steel and Vanadium.Beeld Bram Lammers

De Zuid-Afrikaanse werkloosheid steeg afgelopen jaar tot recordhoogte: 27 procent. Vooral in de mijnen en industrie vallen harde klappen. In eMalahleni is het ijzig stil tussen de hoogovens.

Het zou een prachtige locatie zijn voor een achtervolging in de nieuwste James Bond. De verlaten hoogovens bij de Zuid-Afrikaanse stad eMalahleni ogen als een reusachtig geraamte van roestend staal. "Ooit klonk overal lawaai", zegt voormalig fabriekswerker Gerard Smit (53). "We hadden elkaar hier nooit kunnen verstaan." Nu is het ijzig stil tussen de staalsmelters. Vogels hebben er vrij spel. Smits onderlip begint te trillen. "Ik heb hier 32 jaar gewerkt." Hij wendt zijn hoofd af. "Het is de eerste keer dat ik terug ben, dat ik deze plek zo doods zie."

Smit raakte, net als 2200 andere fabriekswerkers van Evraz Highveld Steel and Vanadium, ruim een jaar geleden zijn baan kwijt. "In juli 2015 werd de productie stilgelegd", zegt Hannes Visagie. Hij is directeur operationele activiteiten van het bedrijf. Even was er hoop op een overname, maar in februari 2016 viel het doek. "De sluiting heeft in totaal zelfs 17.000 mensen in eMalahleni hun baan gekost", zegt hij. "Veel bedrijven waren afhankelijk van de hoogovens." Visagie somt er een aantal op: verschillende mijnen, ingenieursbureaus, schoonmaakbedrijven, cateraars, wasserettes.

Onderdelen verkopen

De sluiting van Highveld Steel als geheel is permanent. Visagie hoopt nog wel enkele divisies te verkopen of in ieder geval enkele onderdelen van de fabriek opnieuw op te starten. Voormalig concurrent ArcelorMittal heeft bijvoorbeeld al de grootste staalsmelter overgenomen. De verlaten directiekantoren staan te huur. En steenkolenmijnen in de omgeving leasen het treinspoor van de staalfabriek naar de havens aan de kust.

Highveld Steel krijgt zo wat geld binnen en heeft 200 ontslagen werknemers weer aan werk kunnen helpen. "Bij deals bedingen we dat bedrijven zoveel mogelijk van onze oud-werknemers in dienst nemen", legt Visagie uit.

Het verdiende geld besteedt Highveld Steel aan het aflossen van de omvangrijke schulden. Alleen al oud-werknemers hebben in totaal nog 300 miljoen rand (ruim 20 miljoen euro) tegoed aan achterstallig salaris. De divisies die over een jaar of twee nog niet zijn verkocht of herstart, worden uit elkaar geschroefd en als schroot verkocht. Het stalen geraamte van de fabriek zal dan ironisch genoeg zelf worden omgesmolten. Nieuwe hoogovens komen er in eMalahleni daarna zo goed als zeker nooit meer. "De bouw van zo'n complex kost 35 miljard rand (2,5 miljard euro)", rekent Visagie voor.

Steun Ons Staal

Bovendien is Highveld Steel niet het enige bedrijf in crisis. De volledige Zuid-Afrikaanse staalindustrie piept en kraakt. Vakbond Solidariteit - van vooral witte Afrikaners als Smit - lanceerde recent een noodactie voor de sector: Steun Ons Staal. "Ook bij andere staalfabrieken vallen massa's ontslagen", zegt vakbondsleider Marius Croucamp. Naar schatting verloren alleen al vorig jaar 25.000 mensen in de staalindustrie hun baan.

Voor de crisis zijn twee hoofdoorzaken aan te wijzen: een te kleine binnenlandse vraag en de import van Chinees staal met kunstmatig lage prijzen. Dat Aziatische land is goed voor de helft van de wereldwijde staalproductie. Op het verlaten smeltplatform van Highveld Steel wijst Visagie naar twee rood-witte schoorstenen van een splinternieuwe steenkolencentrale in de verte. "Voor de bouw daarvan was 820.000 ton staal nodig, maar wij mochten dat niet leveren", moppert hij. "De staalproductie in China krijgt zoveel subsidie dat het goedkoper was om Chinees staal naar Zuid-Afrika te verschepen en met vrachtwagens honderden kilometers de binnenlanden in te brengen. En onze hoogovens staan op slechts 22 kilometer afstand."

Ooit was het allemaal anders. Bij de ingang van het desolate directiekantoor hangt een poster die trots vermeldt dat onder meer de iconische Nelson Mandelabrug in het centrum van Johannesburg is gebouwd met staal van Highveld Steel. "Maar er was zeker 3 procent economische groei nodig om de vraag naar staal in Zuid-Afrika op peil te houden", legt Visagie uit. "Groei zorgt immers voor investeringen in de bouw en infrastructuur, waar staal voor nodig is." De groei in Zuid-Afrika zwakt echter al bijna een decennium lang af. Zij bedraagt momenteel nog niet eens 1 procent. "En van de export alleen kan een Zuid-Afrikaanse staalproducent niet rondkomen", legt Visagie uit. " Wereldwijd is het aanbod van staal al langer groter dan de vraag."

Tel daar nog enkele andere significante problemen van de Zuid-Afrikaanse staalindustrie bij op: hoge elektriciteitsprijzen door recente stroomtekorten en een parallelle crisis in de mijnsector. De mijnen zijn op twee manieren belangrijk voor de staalindustrie: voor de levering van mineralen en voor het afnamen van metalen booronderdelen. De meeste mijnen draaien dramatisch. In de jaren zeventig was de mijnsector nog goed voor 21 procent van het Zuid-Afrikaanse bruto nationaal product (bnp), en in 1987 bood zij nog werk aan 760.000 mensen. Intussen is het aandeel van de sector in het bnp geslonken tot 8 procent. En de bevolking van Zuid-Afrika mag zijn gegroeid van 35 naar 54 miljoen, tegenwoordig vinden nog slechts 450.000 mensen werk in een mijn.

Desastreuze sluiting

Het leidt tot enorme problemen in industriële gebieden als eMalahleni. De sluiting van Highveld Steel is met recht desastreus te noemen. "We waren de grootste werkgever in de regio", zegt Visagie. "Ooit werkten er 8000 mensen op dit complex."

Ook elders zijn de problemen aanzienlijk. In de Vaal Driehoek bijvoorbeeld, iets ten zuiden van Johannesburg, is 66 procent van alle huishoudens afhankelijk van de staalindustrie. En ook daar vallen de ontslagen bij bosjes.

Hoop op snelle verbetering van de situatie is er niet. "De invoering van een hoge CO2-belasting hangt de sector óók nog boven het hoofd", verzucht vakbondsleider Croucamp. "Zo'n belasting geeft de energieslurpende staalindustrie een extra harde tik. Het zal onwaarschijnlijk grote investeringen vergen om de CO2-uitstoot van hoogovens naar het zo meteen verlangde niveau terug te dingen. Het is een wel heel erg zware uitdaging voor een industrie die het al moeilijk heeft."

Oud-fabriekswerker Smit heeft zich intussen herpakt. Een nieuwe baan vond hij niet, vertelt hij terwijl hij het fabrieksplatform af sjokt. "Mijn gezin en ik overleven, maar onze levensstandaard is enorm afgenomen." Sollicitaties zijn zonder succes. "Iedereen vindt me te oud", bromt hij. "Ik hoop eigenlijk stiekem dat er meer onderdelen van Highveld Steel worden verkocht en dat ik op die manier toch weer gewoon hier aan de slag kan. Ik heb nooit ergens anders gewerkt, begrijp je. Na mijn middelbare school en militaire dienst ben ik direct hier begonnen."

Een op vier zoekt werk

Bovendien is de concurrentie op de Zuid-Afrikaanse arbeidsmarkt moordend. Ruim een op de vier mensen in het land is actief op zoek naar werk. Tot wat voor wanhoop dat leidt, blijkt pal voor de toegangspoort van Highveld Steel. Zelfs bij de overduidelijk gesloten staalfabriek zitten zo'n dertig zwarte mannen en vrouwen uit een nabijgelegen sloppenwijk tegen beter weten in te hopen op een baantje.

"Ik zit hier elke dag", vertelt de 36-jarige Wonder Makhanya. Hij laat het curriculum vitae zien dat hij met zijn paspoort in een mapje bij zich draagt. Hij werkte voor een plasticproducent in Johannesburg. Toen die twee jaar geleden in financiële problemen raakte, moest het bedrijf hem ontslaan. Hij hoopte dat er in eMalahleni meer werk zou zijn, maar zijn verhuizing eindigde in een teleurstelling.

Natuurlijk weet Makhanya best dat de kans op werk groter is als hij het probeert bij de mijnen enkele tientallen kilometers verderop. Die zijn, anders dan Highveld Steel, immers nog volledig operationeel. Maar om zijn geluk daar te kunnen beproeven, moet hij met de bus. "Ik heb geen geld voor een kaartje", legt hij uit. De staalfabriek mag dan weliswaar gesloten zijn, zij is tenminste op loopafstand.

En er komt volgens Nqobile Ngomana (29) op sommige dagen echt heus iemand de poort uit lopen om mensen op te roepen die dag wat kleine klusjes te verrichten op het fabrieksterrein. Ze knikt heftig, maar de blik in haar ogen verraadt twijfel. Oké, ze heeft zoiets nooit met eigen ogen gezien. Ze geeft het schoorvoetend toe. Ze heeft het verhaal van horen zeggen. "Maar dat betekent niet dat het niet waar is", verzekert Ngomana. "Ik heb nu eenmaal nooit geluk."

Extreme werkloosheid

Het officiële werkloosheidspercentage in Zuid-Afrika bedraagt 27 procent. Maar volgens veel economen is zelfs dat enorm hoge cijfer nog een onderschatting. De zogenoemde 'breder gedefinieerde werkloosheidscijfers' gaan ervan uit dat zeker 36 procent van de arbeidsbevolking in het land zonder baan zit. Het verschil ontstaat doordat de officiële cijfers niet de mensen meerekenen die wel werk zouden willen maar het actief zoeken ernaar hebben opgegeven. En daar zijn er veel van in Zuid-Afrika.

Vooral zwarte jongeren

De kans om werkloos te zijn is het kleinst voor witte Zuid-Afrikanen: 8,1 procent van hen zit zonder baan (9,8 procent volgens de 'bredere definitie'). Van de zwarte Zuid-Afrikanen heeft 28,3 (39,9) procent geen werk. Onder jongeren liggen de percentages nóg hoger. Van alle schoolverlaters tussen de 15 en 24 jaar had in 2014 maar liefst 51,8 (65,1) procent geen baan. Van de witte jongeren is 17,2 (21,7) procent werkloos, van de zwarte jongeren 56,3 (70,4) procent.

Elk jaar iets armer

De meerderheid van de ruim acht miljoen baanloze Zuid-Afrikanen leeft van een schamele uitkering, hulp van familieleden, sporadische dagklusjes of een bescheiden eigen handeltje. Een groot deel moet rondkomen van minder dan twee euro per dag. De kans dat zij snel werk vinden is klein. De Zuid-Afrikaanse economie groeide in 2016 0,3 procent. Met een inflatie van 6 procent en 1,3 procent bevolkingsgroei wordt de Zuid-Afrikaan per saldo steeds armer. Volgens economen is een minimaal 5 procent groei nodig om de werkloosheid af te laten nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden