Tussen angst en gastvrijheid

De vele vluchtelingen die een weg naar Europa zoeken, beheersen al maanden het nieuws. Dagelijks stapelen de schrijnende verhalen zich op. Wat is hier eigenlijk aan de hand? Zien we toenemende chaos en problemen, of gloort er hoop in de ellende? Vormen de immigranten juist een kans voor Europa? En voor de kerk?

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University: "Ik heb me de afgelopen maanden ontzettend geërgerd aan de wijze waarop in Nederland aandacht gegeven wordt aan de vluchtelingencrisis. Ze komen steevast in beeld als een probleem: een probleem voor ons. Let op de metaforen die gebruikt worden: een tsunami, we worden door ze overspoeld, ze vormen een gevaar, het zijn chaotiserende krachten. 'Jungle' heet het kamp bij Calais. Ze worden structureel in beeld gebracht als een bedreiging van buiten, als een probleem. Een mens heeft problemen - en zeker deze mensen - maar een mens ís zelf nooit een probleem. Bovendien zijn hun problemen onze problemen.

"De media stellen de vluchtelingen in Calais standaard voor als een zooitje ongeregeld, als pure chaos. Natuurlijk is er chaos en kan het er gevaarlijk zijn. Ze zijn dan ook niet in hun beste doen. Vijanden zitten noodgedwongen naast elkaar. Of ze draaien elkaar een poot uit. Zij zijn óók de klootzakken die wij zelf ook zijn. Maar er breekt geen opstand uit en er ontstaat geen burgeroorlog in de kampen. Sterker nog, er ontstaat een basale economie, er is fundamentele ordening. Er komen winkeltjes, ze bouwen een kerk.

"Zo zijn mensen nu eenmaal: die willen samenleven. Een samenleving ordent zich altijd. Gebrekkige orde, maar niettemin orde. Het idee dat daar in Calais de chaos het overneemt is dus niet reëel. Deze mensen zagen in hun eigen land geen toekomst en willen er nu hier koste wat kost wat van maken. Geweldig dus dat deze mensen ons zomaar in de schoot geworpen worden."

Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit Amsterdam: "Ik stel de situatie minder rooskleurig voor. Ik zie het vluchtelingenprobleem in een eschatologisch of zelfs apocalyptisch kader. Ik zie het niet zozeer als een kans of een uitdaging. Ik vind het aangrijpend, maar ook absurd en afschuwelijk wat er gebeurt. En dat past bij het laatste van de dagen, bij de eindtijd van de wereld. De problemen in de wereld worden niet minder, maar groter en complexer. Hier past daarom geen enkel optimisme. Wij mensen maken plannen en we kletsen maar wat, maar we hebben de boel op geen enkele manier zelf in de hand.

"In deze hoogspanning past het ons als burgers niet om te zeggen: 'Laat de vluchtelingen maar komen en gooi de deuren maar open', zoals veel christenen wel roepen. Ik heb een huis en een gezin waar ik verantwoordelijkheid voor draag. Dus waarom zou ik 's nachts de deur niet op slot doen? Ook de mensen die de grenzen open willen gooien doen dat. Jazeker, we hebben allemaal dezelfde mensenrechten, maar dat betekent niet dat we onze eigen cultuur opgeven of het eigendomsrecht opheffen. Deuren kun je dicht doen, daar zijn deuren voor. We mogen ons beschermen, dat is niet onbarmhartig. Dat is verantwoordelijk. Laten we blij zijn dat er in ons land nog een beetje orde is. Het is niet verkeerd om daar zuinig op te zijn."

Borgman: "Als hier al een apocalyptisch oordeel geveld wordt, dan over onze blindheid. We ontkennen in het Westen al heel lang dat de orde die onze manier van samenleven kenmerkt een steeds kleiner deel van de wereld beslaat. Dat kunnen we niet blijvend negeren. Wij zullen meer en meer onze portie van de reele wereld gaan krijgen.

"En de enige vorm van ordening die wij daar intussen tegenover weten te stellen is die van strakke regulering. Dan zie je buiten Noord-west-Europa dus alleen maar chaos. Anderen streven vanuit hun perspectief wel degelijk orde na. Orde waarin zij ook kunnen leven. Dat kan er voor ons wel chaotisch uitzien, maar het is geen chaos.

"Daarom vind ik de kerk die de vluchtelingen daar in Calais gebouwd hebben zo'n teken van hoop. Wie wil nadenken over kerkopbouw in tijden van afbraak, kan in Calais in de leer. Hier maken mensen zich geen zorgen over de vraag of deze kerk er morgen nog wel zal zijn en of hun bijeenkomsten wel iets opleveren of aantrekkelijk genoeg zijn. Ik zie daar voor me wat in Tobit 13:7 staat: 'In het land van mijn ballingschap prijs ik God, verkondig ik zijn kracht en grootheid'. Zo zou ik zelf willen bidden: zij zijn spiritueel mijn voorgangers!"

Van Vlastuin: "Ik denk aan een ander vers uit de Bijbel, aan Romeinen 8:22, waar staat dat de schepping zucht en in barensnood is. De vluchtelingencrisis is een teken van het zuchten van de schepping. Wij zuchten en lijden mee. Dat betekent ook dat we de attitude en de intentie hebben om gastvrij te zijn. Als ik zelf in Syrië zou zitten zou ik als verantwoordelijke voor mijn gezin waarschijnlijk ook besluiten om te vertrekken. Dus als er iemand bij me aanklopt die in nood is, laat ik hem binnen. Maar ik denk altijd vanuit het gezin, ook in deze situatie. Er zitten grenzen aan de rek van wat ik met mijn gezin kan dragen. Als ze mijn tuin vol tentjes zetten, word ik daar niet vrolijk van, ook al staat er dan een kerk tussen die tentjes.

"Het is te naïef en te idealistisch om de vluchtelingen zonder meer te verwelkomen. Het is absoluut christelijk om barmhartigheid te betonen en om ruime hulp te bieden. Maar dan wel primair in hun eigen land, om daar te werken aan orde en herstel. We zitten hier ook gewoon met een haperende economie. De werkloosheid zal toenemen als zij hier massaal komen. Er zit trouwens een zichzelf versterkende dynamiek in die vluchtelingenstroom. Via sociale media vertellen ze elkaar waar ze zitten en dat ze ergens opvang gevonden hebben. Dat zorgt dan weer voor een nieuwe stroom vluchtelingen.

"Ook is het niet per se winst voor onze maatschappij als hier veel verschillende culturen samenkomen, zoals we de afgelopen jaren hebben kunnen zien. Daar moet je heel nuchter over zijn. Ik bid dagelijks voor de overheid en voor de beleidsmakers in Nederland. Zij hebben hierin een grote verantwoordelijkheid."

Borgman: "Ik wil helemaal niet zomaar iedereen toelaten. Dat doet niemand recht, wij hebben te zorgen dat het goed kan gaan, met hen en met ons. Maar dat sentiment van 'we moeten ze buiten de deur houden' wordt bepaald door angst. Tuurlijk zijn we bang voor wat de vluchtelingen ons gaan brengen. Zagen we dat eerst maar eens in! Maar ze zijn er en dat hebben we serieus te nemen.

"Hier komt voor mij een echt religieus aspect om de hoek kijken. Als de bijbelse God zich openbaart, klinkt steevast: 'Wees niet bang'. Ook al zie je niet hoe de weg gaat lopen en weet je niet wat er over je gaat komen. We hoeven niet bang voor de toekomst te zijn. Zonder een dergelijk vertrouwen was er na de Tweede Wereldoorlog geen Europese Unie ontstaan. En wij als Europa kunnen ook nu niet zonder dat vertrouwen."

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden