Tussen alle schermpjes op zoek naar de leesflow

Kinderen laten boeken vaker in de kast staan om hun tablet erbij te pakken. Is dat erg? Niet per se, zeggen onderzoekers. Zolang ze het vermogen behouden om helemaal op te gaan in een tekst.

Het was alsof hij nog een laatste stuiptrekking in het oude boekentijdperk teweeg bracht: leerling-tovenaar Harry Potter. Massaal kreeg auteur J.K. Rowling vanaf 1997 kinderen en volwassenen aan het lezen: wereldwijd werden meer dan 450 miljoen exemplaren uit haar serie verkocht. Na Harry Potter was het onmiskenbaar. Kinderen gingen minder boeken lezen.

Vanaf het moment dat kinderen op school hebben leren lezen, brengen ze steeds minder tijd door met boeken, meldt Stichting Lezen. Hun aandacht verschuift dan richting internet, chatdiensten, sociale media en computerspelletjes. Wetenschappers en onderzoekers buigen zich verwoed over de vraag welke invloed dat heeft op hun geletterdheid. Leren ze nog wel goed lezen? Hoe zit het met hun concentratie? Kunnen ze straks alleen nog maar korte, simpele verhaaltjes lezen?

Paradox

De Amerikaanse pedagoog Michael Levine verdiepte zich de afgelopen vijf jaar in dit vraagstuk. Hij is directeur van het Joan Ganz Cooney Center, waar onderzoek wordt gedaan naar de invloed die media hebben op leren. In zijn nieuwe boek 'Tap, Click, Read' (Tik, Klik, Lees) bepleit hij leesonderwijs snel hoger op de agenda te zetten. Die urgentie heeft te maken met een paradox van onze tijd, zegt hij. "Goed leren lezen is belangrijker dan ooit, want onze wereld wordt steeds afhankelijker van de uitwisseling van informatie. En tegelijkertijd worden kinderen en hun families omringd door een explosie van digitale apparaten en afleidingen die ons leesgedrag beïnvloeden."

Levine is niet pessimistisch over de toekomst van lezen in een wereld vol schermen, voegt hij snel toe. Kinderen lezen niet per se minder als ze minder boeken lezen, zegt hij. Op hun tablets, mobiele telefoons, laptops, e-readers en gamecomputers komt genoeg tekst voorbij. "Maar wat we wel weten, is dat ze steeds minder lange teksten lezen." Hij noemt het belang van "dat magische moment waarin ze helemaal verdiept zijn in Harry Potter, en niet meer kunnen ophouden met lezen".

Waarom is dat belangrijk? Daar weet Adriana Bus, hoogleraar orthopedagogiek aan de Universiteit Leiden, alles van. Ze is lid van de Reading Hall of Fame, een groep van ruim 100 wetenschappers met internationale faam op het gebied van lezen. "Langere teksten dwingen kinderen om meer informatie vast te houden en om genuanceerde informatie tot zich te nemen", zegt ze.

"Het is zelfs gevaarlijk als je geen lange teksten meer leest", zegt Bus, "want dan kom je bij de oneliners terecht, het belemmert je om verder te kijken." Lezen is niet alleen een techniek, zegt Bus, maar heeft veel consequenties voor je manier van denken en sociaal functioneren. "Je bouwt een heleboel op als je lange teksten leest. Zoals het vermogen om verbanden te leggen, en om je in te leven in andere mensen."

Multitasken

Bus sluit daarmee aan bij een grotere groep wetenschappers die vrezen dat digitaal lezen van ons vluchtige lezers maakt. Zo zou het lezen op schermen van tablets en laptops leiden tot het scannen van teksten, en het multi-tasken. Tijdens het lezen van een boek even snel een berichtje op de telefoon of e-mail beantwoorden, of een video bekijken. Dat tast onze concentratie aan, volgens critici zoals Maryanne Wolf, een grootheid op het gebied van hersenwetenschap en lezen. Ze vreest dat het online heen en weer hoppen tussen teksten ervoor zorgt dat we minder diep met een tekst bezig zijn en minder rijke hersenverbindingen maken.

Bij Stichting Lezen bekijken ze die discussie met een nuchtere blik. "Vroeger bestond deze vorm van scannend lezen net zo goed", zegt Niels Bakker, medewerker onderzoek bij de stichting. "Toen ging je ook naar de bibliotheek om een paar boeken even te scannen, en pas als het je interesseerde, ging je je verdiepen." Maar mensen zullen nu relatief wel veel meer bezig zijn met dat vluchtige lezen, voegt hij toe. "Kinderen moeten al van jongs af aan hun aandacht verdelen tussen verschillende informatiedragers."

Er is ook sprake van een generatiekloof, zegt Bakker, en die kan voor angst zorgen. "Het mediagebruik blijft toenemen. Docenten en ouders zien jongeren op schermen kijken in plaats van in hun lesboek en zien dat als iets bedreigends." Maar dan verdiepen ze zich niet genoeg in de belevingswereld van jongeren, zegt Bakker, want die kunnen ook op zo'n moment in de volle concentratie met tekst bezig zijn. Bijvoorbeeld als ze op zoek zijn naar de betekenis van een woord dat ze net in het lesboek zagen. In die gevallen verrijken de media juist hun tekstbegrip. Volgens hem is er nog weinig empirisch bewijs dat digitaal lezen ons vermogen tot concentreren uitholt. "Ik heb ook niet de illusie dat we daar ooit helemaal de vinger op gaan leggen."

Bakker benadrukt dat niet alle vormen van digitaal lezen hetzelfde zijn. Zo lijkt het lezen van een boek op een laptop nog steeds erg op het lezen van een gedrukt boek. "Lange teksten lezen is online niet onmogelijk", zegt Bakker. Het wordt volgens hem pas lastig als de tekst constant onderbroken wordt. "Dat haalt je uit de leesflow", zegt Bakker, "het blijft belangrijk dat je je aan één activiteit kunt toewijden."

Digitaal prentenboek

Hoe kun je kinderen zover krijgen dat ze in die leesflow raken, dat ze digitaal of in print geconcentreerd met tekst bezig gaan? Wat dat betreft luidt al decennialang hetzelfde devies: oefenen, oefenen en nog eens oefenen. Zoveel mogelijk leeskilometers maken, en veel met taal bezig zijn. Voorlezen en zelf veel lezen op jonge leeftijd leidt tot meer lezen op latere leeftijd, zoveel weten we. Ieder kind zou van kleins af aan al zo'n 20 tot 30 minuten per dag bewust met geletterdheid bezig moeten zijn.

En daar komen digitale media weer om de hoek kijken. Want nieuwe technologie biedt volgens experts als Michael Levine en Adriana Bus ook een kans om de jongsten te helpen om leeshonger te krijgen, zelfs al komen ze uit een gezin waar geen boeken in de kast staan. Als er thuis wel een tablet aanwezig is, kunnen ze met een druk op de knop toegang krijgen tot een wereld van taal en boeken. De makers van apps, digitale spellen en e-books halen ook alles uit de kast om kinderen te helpen leren lezen, de app-store staat er vol mee.

Adriana Bus deed de afgelopen jaren veel onderzoek naar digitale prentenboeken. Die kunnen echt ondersteunend werken, zegt Bus. In sommige gevallen kunnen kinderen zelfs meer van digitale prentenboeken leren dan van traditionele boeken. Dankzij bewegende illustraties, muziek en geluidseffecten begrijpen kinderen het verhaal beter, en daarom leren ze meer nieuwe woorden. Vooral taalzwakke kinderen hebben daar baat bij, zegt Bus.

Het punt is volgens Bus wel dat een goed digitaal prentenboek aan een aantal voorwaarden moet voldoen. "Tekst, filmpjes en geluiden moeten goed op elkaar aansluiten."

Uit haar onderzoek blijkt dat dat vaak niet het geval is. Ze hebben dan 'te veel toeters en bellen', zegt Bus. "App-makers willen zo'n e-book dan zo interactief maken dat ze filmpjes en geluidjes toevoegen die weinig met de verhaallijn te maken hebben. En dat leidt af."

Opening van de Kinderboekenweek op basisschool De Borg in Haren. Het is belangrijk voor kinderen om leeskilometers te maken.

'Docenten zien jongeren op schermen kijken in plaats van in hun lesboek, en vinden dat bedreigend'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden