Turkse president Erdogan krijgt in zijn nieuwe termijn ongekende macht

Aanhangers juichten de Turkse president Erdogan zondag toe, toen hij het stembureau verliet. Beeld AFP

President Erdogan kan de komende vijf jaar aan de macht blijven in Turkije. En zijn bevoegdheden zijn flink uitgebreid.

Met de herverkiezing van Recep Tayyip Erdogan blijft weliswaar dezelfde persoon in Turkije op de presidentszetel zitten, maar zal die stoel er anders uit gaan zien. Groter en steviger, want de taken en macht van Erdogan zullen met de invoering van het presidentieel systeem worden uitgebreid. En dat systeem zal 'heel snel' worden ingevoerd, zei hij tijdens zijn overwinningsspeech.

Vorig jaar kreeg Erdogan bij een referendum toestemming van een nipte meerderheid van de Turken om de grondwet te veranderen en de weg vrij te maken voor een andere invulling van het ambt van president. In deze functie, die ooit vooral een ceremoniële was, wordt nu de meeste macht verenigd. Zo krijgt hij de taken van de premier erbij, die post wordt helemaal afgeschaft. En daarmee wordt de president zowel het hoofd van de regering als het staatshoofd.

Ook neemt de president taken van het parlement over dat daarmee aan macht inboet. Erdogan zal in het vervolg bijvoorbeeld zelf de nationale begroting opstellen. Het parlement mag die nog wel afkeuren, dan blijft de begroting van het jaar ervoor gelden. De president kan in theorie naar huis worden gestuurd, als twee derde van de volksvertegenwoordigers daarop aanstuurt. Uiteindelijk moet het constitutionele hof daar dan nog wel mee akkoord gaan. Maar de president kan dat proces indirect beïnvloeden omdat hij zelf een aantal belangrijke rechters mag benoemen. Net als trouwens ministers en hoge ambtenaren. Indien hij dat nodig acht, kan hij per decreet regeren.

Met zijn herverkiezing kan Erdogan in principe in elk geval de komende vijf jaar aan de macht blijven. Dat betekent dat hij zelf het eeuwfeest van de Turkse republiek, die in 1923 werd gesticht, kan organiseren.

Maar als het parlement om wat voor reden dan ook eerder wordt ontbonden, moet ook de president aftreden. Volgens het nieuwe presidentiële systeem moeten de verkiezingen van de volksvertegenwoordiging en de president namelijk op dezelfde dag plaatsvinden, net als zondag gebeurde. Toch hoeft dat nog niet het einde van het tijdperk Erdogan te betekenen, want volgens de nieuwe grondwet zou hij zich na deze termijn nog een keer verkiesbaar mogen stellen.

Meer macht geconcentreerd in de handen van de president vindt Erdogan hard nodig om voor stabiliteit te zorgen in de roerige tijden waarin Turkije zich bevindt en bijvoorbeeld de economische problemen het hoofd te kunnen bieden.

"Een gevaarlijke nieuwe fase", noemde oppositieleider Muharrem Ince het hoofdstuk in de Turkse geschiedenis dat nu aanvangt. Dat het Westen nog niet zo goed weet wat het met dit nieuwe hoofdstuk aan moet, bleek gisteren uit de aarzelende reacties. Een duidelijke gelukswens kwam er wel al snel vanuit het Kremlin. De Russische president Poetin zei zijn Turkse ambtgenoot een telegram te hebben gestuurd om hem te feliciteren met zijn overwinning.

OVSE: Erdogan en AKP bevoordeeld

Internationale waarnemers waren vooral tevreden over de opkomst bij de verkiezingen van zondag. Die was met 87 procent relatief hoog, liet de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa gisteren weten in een voorlopig rapport. Wel viel het de OVSE-waarnemers op dat de politie nadrukkelijker dan bij eerdere verkiezingen aanwezig was in de stembureaus.

Minder tevreden was de organisatie over de verkiezingscampagne. Zittend president Erdogan en de regeringspartij AKP hebben daarbij veel voordeel gehad van hun machtspositie. Voor hen was in de media veel meer ruimte dan voor de oppositie. De noodtoestand die al bijna twee jaar van kracht is, belemmerde de campagnes van de oppositiepartijen. Zo waren verkiezingsbijeenkomsten minder vaak toegestaan en was de vrijheid van meningsuiting beperkt, aldus de OVSE.

pro-koerdische HDP haalt kiesdrempel

Het was spannend of de pro-Koerdische HDP wel in het parlement zou komen. Maar met bijna 12 procent van de stemmen lukte het toch de kiesdrempel (van 10 procent van de stemmen) te halen.

De leider van de HDP, Selahattin Demirtas, complimenteerde vanuit de gevangenis, waar hij al anderhalf jaar vastzit op verdenking van terrorisme, zijn partij omdat die ondanks 'alle onrechtvaardigheden' een goed resultaat heeft behaald. De grootste onrechtvaardigheid was volgens Demirtas dat hij vanuit de gevangenis campagne moest voeren. 'Terwijl de andere kandidaten 100 verkiezingsrallies konden houden, moest ik het doen met 100 tweets', twitterde hij gisteren. Onder andere onderzoeksjournalist Ahmet Sik, die ruim een jaar gevangen zat, zal voor de HDP plaatsnemen in het parlement.

Opkomst in Nederland hoger dan in 2015

De opkomst bij de Turkse parlements- en presidentsverkiezingen in Nederland lag 10 procent hoger dan in 2015, de vorige keer dat er kon worden gestemd voor het parlement. 56 procent van de Nederlandse Turken ging dit jaar naar de stembus, 146.000 kiezers in totaal.

Mogelijk hebben aanhangers van de oppositie de oproep van hun partijen opgevolgd om dit jaar wél te gaan stemmen. De steun voor de AKP van president Erdogan lag namelijk wat lager dan drie jaar geleden. Dit jaar stemde 63 procent AKP, tegen 70 procent in 2015.

Wel koos 72,8 procent van de Nederlandse Turken opnieuw Erdogan als president. Zowel in Nederland als in Turkije gaan aanhangers van de CHP, de grootste oppositiepartij, minder trouw naar de stembus dan AKP-kiezers.

Lees ook:

De analyse van correspondent Melvyn Ingleby: Nationalisten bepalen de toekomst van Turkije

Beeld Brechtje Rood
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden