reportage

Turkse nationalisten flirten met Koerden: alles om Erdogan te verslaan

Op de campagnebus van de IYI in Istanbul prijkt de foto van presidentskandidaat Meral Aksener.Beeld Getty Images

Turkije kiest op 24 juni een nieuw parlement en een nieuwe president. Correspondent Melvyn Ingleby trekt door het land om de campagne te volgen. Vandaag is hij in Zuidoost-Turkije, waar Turkse nationalisten flirten met de Koerden. Het is de enige manier om president Erdogan te verslaan.

Een nerveuze stilte valt over een congreszaal in Diyarbakir. Een chic gezelschap vol Koerdische aanhangers van de AKP kijkt gespannen naar het podium. Verstijfd staart de Turkse president Erdogan het publiek in. Zijn autocue is uitgevallen. Improviseren lukt niet meer. De president blijft stil.

Dit beeld van begin deze maand benadrukt een pijnlijke verandering. Eens was Erdogan de grote vernieuwer die de culturele en democratische rechten van Koerden drastisch hervormde. Maar na het stuklopen van het vredesproces met de verboden Koerdische Arbeiderspartij PKK in 2015, verdween het zuidoosten van Turkije opnieuw in een spiraal van geweld. De AKP-regering sloot duizenden leden van de legale overwegend Koerdische oppositiepartij HDP op vanwege terreuraanklachten. De wind van vernieuwing vervloog.

Deze verkiezingen zijn er opvallende nieuwe kapers op de kust. Turks-nationalistische oppositiepartijen realiseren zich dat ze Erdogan alleen kunnen verslaan als zij de Koerdische stem weten te winnen. Hoewel de HDP en de AKP verreweg de grootste partijen in het zuidoosten blijven, leidde deze campagne tot een aantal opvallende verschuivingen in het Turkse politieke landschap.

"Wij willen het alternatief zijn tussen de AKP en de HDP", vertelt Vejdin Ensarioglu stralend. "Aanhangers van de AKP zien dat de partij haar richting kwijt is. HDP-stemmers zijn vermoeid door jarenlange strijd met de staat. Stemmers zoeken naar een uitweg."

Charmeoffensief

Ensarioglu is de voorzitter van de IYI ('goede') partij in Diyarbakir. Deze nieuwe politieke partij werd vorig jaar opgericht door Meral Aksener, een prominente politica met een verleden in harde nationalistische kringen. Maar Aksener is op charmeoffensief: haar partij voert zelfs campagne in het Koerdisch. Tegelijkertijd leunt de raspolitica op een oude tactiek uit Ankara: IYI werkt samen met prominente Koerdische families, die vanwege diepgewortelde feodale tradities de nodige stemmen kunnen opleveren.

De charismatische Ensarioglu draagt de naam van zo'n Koerdische familie. "Niemand weet met hoeveel we zijn", lacht hij. "Ik gok zo'n vijftigduizend. Onze familiegeschiedenis gaat terug tot de tijd van profeet Mohammed en ook in het Ottomaanse Rijk hadden we een belangrijke positie. Natuurlijk helpt het dat mijn vader Mehmet Salim nu parlementskandidaat is namens IYI." Daarmee knaagt de IYI partij aan dezelfde familiestructuren als Erdogans AKP. De neef van Mehmet Salim was voorheen AKP-parlementariër in Diyarbakir, maar heeft dit keer zijn plaats op de kandidatenlijst verloren. Het is goed mogelijk dat veel Ensarioglu's zullen overstappen naar IYI.

Maar IYI heeft meer te bieden dan een familienaam, benadrukt Ensarioglu. "Met name jongeren in deze regio hebben geen sociaal-economische kansen. Wij willen in hen investeren. Ook erkennen we dat er culturele wensen zijn. Onderwijs in de Koerdische taal is een basiseis die we niet bij voorbaat willen uitsluiten." Het partijprogramma van IYI meldt echter niets over dat laatste punt.

Vejdin Ensarioglu, voorzitter van de IYI ('goede') partij in Diyarbakir.Beeld Melvyn

Turkije's grootste oppositiepartij CHP, die eveneens sterke nationalistische wortels heeft, gaat duidelijk verder dan IYI. CHP-presidentskandidaat Muharrem Ince doet niet alleen expliciete beloften voor Koerdisch onderwijs, maar erkent ook dat de 'Koerdische kwestie' om meer gaat dan wat economische investeringen of nieuwe lesboeken.

"Laten we de zaken eerlijk benoemen", sprak Ince tijdens een rally in Diyarbakir. "Het probleem ligt bij politieke moraliteit. Politici komen naar Diyarbakir en beloven vanalles, maar hebben een heel ander verhaal tegenover Turkse kiezers. Ik spreek overal hetzelfde. We zullen de Turkse zorgen wegnemen en de Koerden eren. Geen leugens, geen geheime ontmoetingen, maar een debat in het parlement!"

Tactisch spel

Dat Turkse nationalisten binnen de CHP of IYI inzien dat inclusieve politiek loont, is een opmerkelijk bijproduct van zestien jaar Erdogan. Maar ook Ince speelt een tactisch spel: hij weet dat hij de achterban van de HDP nodig heeft in een eventuele tweede ronde. Als Erdogan zondag niet meteen een absolute meerderheid haalt in de presidentsverkiezingen, is het waarschijnlijk dat hij op 8 juli tegenover Ince staat.

Filiz Buluttekin, partijleider van de HDP in Diyarbakir, kijkt dwars door de tactiek heen. "Muharrem Ince bezocht onze leider Selahattin Demirtas in de gevangenis omdat hij onze stemmen wil, zo simpel is het. Maar gegeven de omstandigheden is het best mogelijk dat de HDP zaken zal doen als er een tweede ronde komt."

Of de transformatie van Turkse nationalisten verder gaat dan dat, betwijfelt ze. "Besef dat ik zwanger was toen in de jaren negentig de bommen op ons neer regenden", sist de verbeten politica. "Dit gaat al jaren zo: in verkiezingstijd is iedereen Koerdisch, de dag erna zijn wij gewoon weer terroristen."

Lees ook: Economisch noodweer kan Erdogan nog opbreken

Economische donderwolken zorgen voor onrust onder de Turkse zakenelites en partijgenoten rondom Erdogan. Zij zien de crisis aankomen, maar kunnen geen kant op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden