Turkse journalist moet onder Erdogan op zijn woorden letten

De regerende AK Partij van premier Erdogan heeft strijd geleverd tegen het Turkse leger en de dictatoriale generaals en hun handlangers verslagen. Een mooie ontwikkeling voor de Turkse democratie, of streed Erdogan voor zijn eigen totalitaire regime? Nu steeds meer Turkse journalisten achter slot en grendel worden gezet, rijzen vragen over de 'democratie' van Erdogan.

De kleine man met de ouderwetse kleren en de kleine, bruine ogen is net een filmpersonage uit de jaren vijftig. Onder de felle zon brengt hij in een drukke straat in Istanbul kranten aan de man, zoals de krantenverkopers lang geleden deden. De zon heeft zijn tol geëist bij de zestiger. "De krant kost maar vijftig cent, koop er eentje. Het is niet zomaar een krant. Het is de krant die vecht tegen de regering die journalisten in de gevangenis gooit", kermt hij al zwetend. De menigte wandelt voorbij zonder een blik te werpen op de stapel onder zijn arm.

De vermoeide man verkoopt de krant Aydinlik, uitgegeven door de bekende publicist en politicus Dogu Perincek. De nationalistische Perincek zit sinds 2008 vast en wordt berecht in de zaak-Ergenekon. Dit proces dat nu meer dan drie jaar duurt begon als een operatie tegen de 'diepe staat'(schimmige ultranationalistische clubs van het leger, justitie en de maffia, die een staat binnen de staat vormden). Militairen, zakenmannen, politici en schrijvers werden op beschuldiging van lidmaatschap van de Ergenekon-bende gearresteerd en in de gevangenis gezet. De verbazing was groot toen zelfs oud-generaal Veli Kucuk, de man die de humanistische Armeense journalist Hrant Dink meermalen had bedreigd en als een van de onaantastbaren gold, werd gearresteerd. Het Openbaar Ministerie stelde dat leden van de Ergenekon-bende staatsgrepen planden en het land door aanslagen manipuleerden.

Nu is men drie jaar verder, het Ergenekon-proces sleept zich nog altijd voort. De beruchte generaal Kucuk heeft inmiddels gezelschap van een tiental journalisten die bekend staan als mannen met dwarse meningen. Een van de journalisten zit zelfs vast om een boek dat hij nog aan het schrijven was.

Op de redactie bij Aydinlik is de sfeer bedrukt. Een dag eerder heeft bij hen de politie de zoveelste inval gedaan. Dit keer heeft de officier van justitie opdracht gegeven voor de arrestatie van de zoon van de partij- en krantenleider Perincek. "De pers schreef dat de politie hier op de redactie plannen voor aanslagen op politici heeft gevonden."

Er verschijnt een kleine glimlach op het gezicht van hoofdredacteur Serhan Bolluk. Hij vindt het niet eens nodig om op deze opmerking in te gaan. "Dit alles is het werk van Amerika en de Europese Unie. Dertig jaar lang hebben ze plannen gesmeed om dit proces te starten in Turkije. Met de huidige Turkse regering hebben ze een goede bondgenoot voor hun imperialistische idealen."

Bolluk is 25 jaar geleden gestopt als arts om als journalist bij de krant van de Arbeiderspartij te kunnen werken. Het OM heeft hem in de zaak-Ergenekon als een van de schuldigen aangewezen en zo heeft hij een jaar moeten zitten.

Maar als hij al klaagt, niet tegen een Europeaan: "Wij gaan nooit bij de EU klagen over het onrecht dat ons wordt aangedaan in ons land. Ook al worden we gedupeerd, Turkije is wel ons eigen land en we houden van ons land", zegt hij overtuigd.

De jonge verslaggevers van de nationalistische krant zitten in de andere kamers hun stukken te tikken. Zoals de krant wordt verkocht, zo wordt de krant ook gemaakt: op de meest nostalgische wijze. De rook van sigaretten vult elke kleine kamer van het gebouw.

Dat generaals en andere militairen wellicht de koppen bij elkaar hebben gestoken om door middel van een militaire staatsgreep de regering omver te werpen, is geen onwaarschijnlijk scenario in Turkije. Voor het Turkse leger was het plegen van coups immers decennialang een soort hobby. Om de tien jaar waagden ze zich met succes aan een nieuwe coup. Dat ze bij het maken van die plannen assistentie hebben gekregen van mensen uit de media is ook wel denkbaar. Maar nu de speciale rechtbanken aan de lopende band mensen, vooral journalisten, die kritiek hebben op de regering in de bajes laten belanden, beginnen bij menigeen vragen te rijzen over de 'nieuwe koers' in het land. Wordt de hele Ergenekon-zaak, die ooit als de redding van de Turkse democratie gold omdat coupplegers hun plaats werd gewezen, nu gebruikt om alle dissidenten monddood te maken? Hoe is het immers te verklaren dat degelijke journalisten als Ahmet Sik en Nedim Sener ook zijn gearresteerd?

Turgay Olcayto, vicevoorzitter van de Journalistenbond, heeft exacte gegevens over het aantal journalisten dat inmiddels in de gevangenis zit: 26. De oud-televisiemaker legt in het oude centrum van Istanbul uit hoe het zover kon komen dat zoveel journalisten vanwege hun stukken in de kranten moeten vastzitten: "De nieuwe wet die in 2005 werd ingevoerd is werkelijk waardeloos. Deze wet verbiedt het loven van terroristische organisaties. We hebben de toenmalige minister verzocht om de wet aan te passen. Hij zei dat we eerst moesten afwachten hoe die in de praktijk uitgevoerd zou worden door de rechters. Die praktijk is nu bekend. De officieren van justitie kunnen nu in principe elke journalist aanklagen vanwege het ophemelen van een terroristische organisatie. Koerdische journalisten kunnen ze arresteren om de stukken over de PKK en de andere journalisten om hun stukken over de Ergenekon-terreurbeweging."

Olcayto zegt zijn hand in het vuur te kunnen steken voor de een half jaar geleden gearresteerde journalisten Ahmet Sik en Nedim Sener, omdat hij ze persoonlijk kent. "Zelfs moordenaars komen hier weg met een gevangenisstraf van vier jaar. Sik en Sener hebben een half jaar vastgezeten eer ze te horen kregen waarvan ze exact werden beschuldigd. De officier van justitie beschuldigt Sik van het in opdracht van anderen schrijven van een boek. Ik begrijp niet waarom dat strafbaar zou moeten zijn. Ik vind het spijtig dat de huidige leiders de rechtbanken gebruiken voor hun politieke doeleinden. Tegen Sik wordt een gevangenisstraf van tussen de drieënhalf en vijftien jaar geëist. We praten hier over een journalist die het Ergenekon-proces vanaf het begin heeft gesteund en heeft geschreven dat het Ergenekon-proces een grote kans is voor onze democratie. Maar door een boek dat hij aan het schrijven was over de gang van zaken bij een islamitische politieke beweging werd hij in de gevangenis gegooid. "

Meer dan honderd mensen zitten nu op beschuldiging van het lidmaatschap van de Ergenekon-bende in de gevangenis. De ironie wil dat in dezelfde zaak een generaal berecht wordt die waarschijnlijk mede-verantwoordelijk is voor de moord op de Armeense journalist Hrant Dink, alsmede een journalist die die moord heeft onderzocht en voor dit werk een internationale prijs heeft gewonnen, een krantenbaas die het coupverleden van het Turkse leger ophemelt en een journalist wiens leven in het teken staat van de strijd tegen de dreiging van dat soort coups. Met zijn allen zitten ze in dezelfde gevangenis ten westen van Istanbul.

Olcayto van de Journalistenbond kijkt naar Europa: "Zonder druk vanuit het Westen verandert er niets in Turkije. Maar helaas kunnen we in deze kwestie niet op veel steun vanuit Europa rekenen. Ik weet dat ze in Europa denken dat de Turkse regering de democratie versterkt door militairen en hun handlangers uit te schakelen die coups planden. En ondertussen worden steeds meer journalisten gevangen gezet. Enkel omdat ze kritiek hebben op de regering."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden