Turkse bewegingen onder vergrootglas

Fethullah Gülen, leider van de Gülenbeweging.Beeld ANP

Vier Turks-islamitische organisaties die actief zijn in Nederland, zijn weer onder een vergrootglas komen te liggen na het besluit van de Partij van de Arbeid om twee Kamerleden van Turkse komaf uit de fractie te zetten.

Beide PvdA-Kamerleden, Tunahan Kuzu en Selcuk Öztürk, zijn het oneens met een besluit van PvdA-minister en vice-premier Lodewijk Asscher om deze vier Turkse organisaties extra in de gaten te houden. Asscher denkt dat deze organisaties de integratie van Turken in de Nederlandse samenleving ondergraven.

Maar volgens de twee Kamerleden is er geen enkele reden voor dat extra toezicht, en bemoeilijkt Asschers besluit de integratie juist. Ondanks druk vanuit de PvdA-fractie op beide Kamerleden om hun standpunt te herzien, bleven zij bij hun kritiek. Daarna bleef PvdA-fractie weinig anders over dan hen uit de fractie te zetten.

Centraal in de kwestie staan dus de vier Turkse organisaties Milli Görüs, Süleymanci, Diyanet en de Gülenbeweging. Alle zijn in Nederland actief, en houden zich bezig met het organiseren van sociale, culturele en politieke activiteiten binnen de vrij gesloten gemeenschap van mensen met Turkse wortels in Nederland. Toch is vaak niet helemaal, of zelfs helemaal niet, duidelijk om welke activiteiten het gaat want sommige organisaties opereren schimmig.

Gülenbeweging
De Fethullah Gülenbeweging, genoemd naar zijn leider, is een wereldwijde beweging die een mystieke stroming in de islam aanhangt. De beweging zou vanuit Turkije centraal worden geleid, maar de beweging zelf ontkent dat. De Gülenbeweging is in zo'n honderd landen actief, en heeft ook een aantal afdelingen in Nederland. De organisatie richt zich onder meer op onderwijs.

Volgens Eildert Mulder, islamkenner van Trouw, wordt over de Gülenbeweging verschillend gedacht. "Critici zeggen de beweging de sharia verbreidt en uit is op macht. Zelf stelt de Gülenbeweging dat ze opleidingen verzorgd die gericht zijn op het wereldburgerschap en dat men de dialoog voorstaat."

Dat er verschillend over de Gülenbeweging gedacht wordt komt omdat die erg gesloten is en schimmig opereert. "Voor journalisten is het een ramp dat mensen die uitgetreden zijn alleen anoniem bereid zijn iets te vertellen over deze organisatie", zegt Eildert Mulder. "Het tv-programma Nova heeft het destijds een keer geprobeerd, maar heeft mensen toen ook niet zover kunnen krijgen dat ze hun naam eraan durfden te verbinden."

"In Turkije heeft de beweging eerst geïnfiltreerd in het openbaar Ministerie en vervolgens in de rechterlijke macht, de politie, het leger en de kring rond president Erdogan", aldus Mulder. "Dat is uitgelopen op een enorme machtstrijd tussen Gülen en Erdogan, en die heeft Erdogan vooralsnog gewonnen."

In Nederland heeft Gülen veel aanhang onder Turkse werkgevers. Ook probeert men vrij systematisch de politiek binnen te komen, aldus onze redacteur. "Eerst probeerde men via vooral het CDA invloed te krijgen, en de laatste tijd ook via de PvdA. En men probeert invloed te krijgen in het onderwijs, dat is een speerpunt van ze."

De Gülenbeweging richt zich vooral op het hoger onderwijs. "Men is bezig met het creëren van een hoogopgeleide kudde die voldoende geïndoctrineerd is om niet uit de pas te lopen, zo drukte een voormalige aanhanger die ik sprak het uit", zegt Mulder. "Volgens critici kweekt de beweging een elite die nog niet los is van de eigen Turkse cultuur, en die niet onafhankelijk genoeg is om te gaan vrijdenken."

Diyanet
Het presidium voor godsdienstzaken in Turkije staat bekend als de Diyanet. Het valt onder het ministerie van algemene zaken en leid de Turkse islam. Die legt de nadruk op de religieuze 'staatsislam' volgens de soennitische leer.

Diyanet opereert ook over de grenzen, en beheert in Nederland ongeveer de helft van de Turkse moskeeën. Dat bestuur loopt via de Turkse ambassade in Den Haag. Diyanet stuurt ook imams naar Nederland en controleert op die manier de strekking van de preken, en soms ook de letterlijke inhoud ervan. Maar Diyanet beheert niet alle Turkse moskeeën in Nederland, er zijn concurrenten die niet verbonden zijn met de Turkse overheid.

Milli Görüs
Een daarvan is Milli Görüs, dat zich in de jaren negentig ontwikkelde tot een formidabele concurrent. Deze organisatie begon in Turkije rond het jaar 2000 weer aan macht in te boeten.

Milli Görüs vertegenwoordigt de klassieke islam en kan als fundamentalistisch gezien worden, maar over de mate van dat fundamentalisme verschillen de meningen, zegt Mulder. Volgens de website is de beweging gericht op integratie.

Milli Görüs beheert in Nederland een kleine veertig aangesloten moskeeën, stelt het rapport 'Turkse Islam. Actualisatie van kennis over Turkse religieuze stromingen en organisaties in Nederland', dat eerder dit jaar werd uitgebracht in opdracht het ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid.

Süleymanci
Deze organisatie is een koepel voor 48 islamitische organisaties in Nederland, en vijftien aangesloten stichtingen die maatschappelijke actviteiten ontwikkelen, schrijft het eerder genoemde rapport.

Süleymanci volgt de islamgeleerde Suleyman Hilmi Tunahan (1888-1959), die een mystieke stroming stichtte. De koepel wordt er door sommige Turken binnen de sterk verdeelde Turkse gemeenschap in Nederland van verdacht dat ze ook islamitische internaten beheren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden